نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 دانشیار، گروه روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی، دانشکدۀ روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 استاد، گروه روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی، دانشکدۀ روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
3 کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنائی، گروه روانشناسی و آموزش کودکان استثنائی، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه تهران، تهران، ایران .
4 کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنائی، گروه روانشناسی و آموزش کودکان استثنائی، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
The present study aimed to examine the effectiveness of a unified transdiagnostic treatment program on emotion regulation strategies in anxious adolescent girls. A quasi-experimental pretest-posttest design with experimental and control groups was employed. The study population consisted of female middle school students in Tehran, from whom 24 participants were selected through convenience sampling following screening with the Achenbach Youth Self-Report and a semi-structured clinical interview. Participants were randomly assigned to an experimental group (n = 12) and a control group (n = 12). The experimental group received a 12-session unified transdiagnostic intervention based on Barlow’s protocol, while the control group was placed on a waitlist. Emotion regulation strategies were assessed using the Emotion Regulation Questionnaire (Gross & John) and the Difficulties in Emotion Regulation Scale (Gratz & Roemer). Data were analyzed using non-parametric tests, including the Wilcoxon signed-rank test, Mann–Whitney U test, and analysis of covariance. Results indicated a significant increase in cognitive reappraisal and a significant decrease in emotional suppression in the experimental group compared to the control group (p < .01). Moreover, all subscales of difficulties in emotion regulation, as well as the total score, showed a significant reduction in the experimental group, whereas no significant changes were observed in the control group. These findings suggest that the unified transdiagnostic treatment is effective in enhancing adaptive emotion regulation strategies and reducing emotion regulation difficulties in anxious adolescent girls. Given its flexibility, cost-effectiveness, and focus on shared emotional mechanisms, this approach appears to be a promising intervention for adolescents with emotional disorders and may be particularly suitable for school-based mental health programs.
Introduction
Anxiety disorders during adolescence are among the most common mental health problems and are associated with wide-ranging consequences in emotional, academic, social, and familial domains. This developmental period, due to the simultaneous occurrence of biological, cognitive, and social changes, is characterized by increased emotional sensitivity and affective fluctuations, making adolescents more vulnerable to experiencing anxiety and emotional inefficiencies. Research evidence indicates that adolescent girls, compared to boys, report higher levels of anxiety and difficulties in emotion regulation, highlighting the necessity of designing and implementing targeted interventions for this group. From a theoretical perspective, emotion regulation, as one of the key transdiagnostic constructs, plays a central role in explaining the development, maintenance, and comorbidity of emotional disorders. Deficits in emotion regulation can lead to repeated use of maladaptive strategies such as emotional avoidance, suppression, and impulsive reactions; strategies that may reduce distress in the short term but reinforce the cycle of anxiety in the long term. Accordingly, focusing on improving emotion regulation processes, particularly within transdiagnostic approaches, has recently become a research and clinical priority. Unified transdiagnostic treatment, by targeting shared emotional mechanisms, provides a coherent framework for intervention across a broad spectrum of anxiety disorders. The present study aimed to examine the effectiveness of this treatment on emotion regulation strategies among anxious adolescent girls.
Method
The current study employed a quasi-experimental design with a pretest, a posttest and a control group. After initial screening and diagnostic interviews, 24 first-year high school girls, were randomly assigned to experimental and control groups. The experimental group participated in twelve sessions of unified transdiagnostic treatment based on Barlow’s protocol, while the control group was placed on a waitlist. Research instruments included the Cognitive Emotion Regulation Questionnaire and the Difficulties in Emotion Regulation Scale. Data were analyzed using non-parametric tests and analysis of covariance. Findings indicated that the unified transdiagnostic intervention had significant, broad, and multidimensional effects on emotion regulation in anxious students. At the level of emotion regulation strategies, results showed a significant increase in the use of cognitive reappraisal in the experimental group compared to the control group (p < 0.01). This increase reflects an improvement in adolescents’ ability to reinterpret emotionally challenging situations and reduce the perceived threat of events. Simultaneously, scores for emotional suppression in the experimental group significantly decreased, indicating a reduced tendency to suppress emotions and an increased willingness to experience and process feelings.
At the level of emotion regulation difficulties, there was a significant decrease in the total score of the Difficulties in Emotion Regulation Scale in the experimental group. Component analysis revealed that non-acceptance of negative emotions was one of the most prominent components reduced following the intervention. This finding suggests that participants were able to accept unpleasant emotions as a natural part of human experience without exhibiting judgmental or avoidant responses. Such a change plays a crucial role in reducing the intensity of anxiety experiences. Additionally, difficulties in controlling emotional impulses significantly decreased. This finding indicates an improvement in adolescents’ ability to inhibit immediate, impulsive, and emotion-driven reactions in stressful situations. Given that impulse control deficits are associated with risky behaviors, academic underperformance, and interpersonal problems in anxious adolescents, this result carries substantial clinical significance. Furthermore, the component of lack of emotional awareness also showed a significant reduction, reflecting an increased ability to identify, label, and differentiate experienced emotions. Another notable finding of the study was a significant reduction in limitations in accessing effective emotion regulation strategies. This result suggests that the unified transdiagnostic intervention was able to expand participants’ coping strategy repertoire and enhance their sense of efficacy in managing intense emotions. In contrast, the control group showed no significant changes in emotion regulation strategies or related difficulties, emphasizing the decisive role of the intervention.
Results
In the discussion and interpretation of findings, it can be stated that the observed pattern of changes aligns closely with the theoretical framework of unified transdiagnostic treatment. The increase in cognitive reappraisal indicates enhanced cognitive flexibility, a capacity that allows adolescents to move away from absolutist, catastrophic, and threat-focused interpretations. This cognitive change likely results from training in identifying maladaptive thoughts and practicing cognitive restructuring within an emotional experience context. The decrease in emotional suppression and avoidance can be considered one of the most important outcomes of the intervention. Unified transdiagnostic treatment, with an emphasis on emotion-focused exposure and tolerance, teaches adolescents that experiencing negative emotions is not inherently dangerous and can be managed without avoidance or suppression. This attitudinal shift toward emotions plays a key role in breaking the anxiety–avoidance cycle. The reduction in difficulties in controlling emotional impulses also reflects improved behavioral emotion regulation. This outcome indicates that the intervention not only led to cognitive and emotional changes but also moderated maladaptive behavioral responses. From a clinical perspective, this change may contribute to decreased family conflicts, improved peer relationships, and enhanced academic adjustment.
Overall, the findings of the present study suggest that unified transdiagnostic treatment, by simultaneously targeting cognitive, emotional, and behavioral components of emotion regulation, can produce profound and significant changes in the emotional patterns of anxious adolescents. By focusing on shared underlying processes, this approach becomes an efficient option for preventive and therapeutic interventions in educational and clinical settings. The results support the application of this treatment in school-based mental health programs, and its use may play a critical role in preventing the chronicity of emotional disorders during adolescence.
کلیدواژهها [English]
از جملۀ عوامل متعددی که میتوانند بر رضایتمندی ذهنی و کیفیت زندگی فرد اثربخش باشند هیجانها، به ویژه نوع منفی آنها، هستند (Jovanović & Joshanloo, 2022). هیجانها به ما کمک میکنند تا گزینههای خود را ارزیابی کنیم و انگیزۀ لازم برای ایجاد تغییر یا انجام کاری را فراهم میآوریم و همچنین، اطلاعاتی دربارۀ نیازهایمان را در اختیارمان داشته باشیم (Brosch & Steg, 2021). همۀ ما انواعی گوناگون از هیجان را تجربه میکنیم و میکوشیم تا با توسل به روشهای کارآمد یا ناکارآمد، با این هیجانها مقابله کنیم (Lincoln et al., 2022). مشکل اصلی تجربه کردن اضطراب نیست (American Psychiatric Association, 2023)، بلکه توانایی ما در شناسایی اضطراب خود، پذیرفتن آن، استفاده از آن در صورت امکان و ادامه دادن به عملکرد خود با وجود اضطراب است (Roemer et al., 2025) که گاهاً اضطراب تجربهشدۀ شدید برای فرد مشکلساز و ناسازگارانه جلوه میکند (گنجی، 1397). اضطراب میتواند در ابعاد بدنی، شناختی، عاطفی و بینفردی جلوهگر شود (Barlow, 2019) و برخلاف ترس که پاسخ به تهدید واقعی است، پیشبینی تهدید آینده است (سیدمحمدی ، 1392). اضطراب و افسردگی دو مورد از شایعترین اختلالهای هیجانی هستند (Kalin, 2020). در جمعیت نوجوانان، این اختلالات با عملکرد تحصیلی تداخل میکنند، پیچیدهتر (Khesht-MasjedI et al., 2019) و به مشکلات سازگاری، تحصیلی منجر میشوند و در ادامه به اختلالهای اضطرابی و خلقی جدیتر در دوران بزرگسالی تبدیل میشوند (Copeland et al., 2014). بنابراین، نوجوانی میتواند یکی از بازههای زمانی مهم برای ظهور و تشخیص این اختلالها باشد و لزوم توجه به سلامت روانی و هیجانی کودکان و نوجوانان بیشتر احساس میشود (Petito et al., 2020)، زیرا این مشکلات ممکن است به مرحلۀ بزرگسالی منتقل شوند و به مرور زمان، درمان مشکلات عاطفی و روانشناختی آنان دشوارتر نیز میمیشود (Farmer et al., 2016)؛ بنابراین، نیازمند روشهای مداخلهای مناسب گروه سنی خود هستند (Gump et al., 2017; Kennedy et al., 2018).
پژوهشها نشان میدهند افراد مبتلا به اختلالهای اضطرابی آمار بالای بیکاری، درآمد سالانۀ کم، نرخ بالای طلاق و سطح کیفیت پایین زندگی دارند (Khansa et al., 2020). ناتوانی در نظمجویی هیجان[1] موجب افزایش عواطف منفی، کاهش عواطف مثبت و کاهش خودکارآمدی در حوزۀ هیجانها میشود (Mesurado et al., 2018). نظمجویی هیجان شامل استفاده از راهبردهای رفتاری و شناختی برای تغییر یک هیجان است (Torrence & Connelly, 2019) که افراد آگاهانه یا ناآگاهانه از طریق آن واکنشهایشان را به موقعیتهای هیجانی[2] تغییر میدهند (Drigas et al., 2021). در مجموع، تنظیم هیجان مؤثر شامل مهارتهای مربوط به آگاهی و ارزیابی هیجانها، تنظیم هیجانها و استفادۀ انطباقی از هیجانهاست (Lincoln et al., 2022). نظریهپردازان استدلال کردهاند نقص در کاربرد راهبردهای تنظیم هیجان ممکن است عامل فراتشخیصی بسیار مهمی باشد که زیربنای انواع مختلف آسیبهای روانی از جمله افسردگی و اضطراب را تشکیل دهد (Swingler et al., 2017). بنابراین، راهبردهای نظمجویی هیجان ممکن است جایگاه مرکزی در تعلیم و تربیت، مداخلههای پیشگیرانه، رواندرمانی، سنجش و توانمندسازی در گسترۀ زندگی و تصمیمگیری سازگارانه (Asmamaw, 2024) داشته باشد و برای درمان نشانههای اختلال خلقی و اضطرابی (Cuijpers et al., 2023) و دیگر اختلالهای هیجانی به کار روند (Mennin & Frescom, 2014). میزان بالای همبودی بین اختلالهای روانی خاص، به ویژه افسردگی و اضطراب، به پژوهشهایی در زمینۀ مکانیسمهای مشترک در این همبودها منجر شده است که معمولاً تحت عنوان عوامل فراتشخیصی از آنها یاد میشود (Dalgleish et al., 2020). در کارگروه پنجمین ویرایش راهنمای تشخیصی و آماری اختلالهای روانی[3] (American Psychiatric Association, 2023) نیز برای بسیاری از اختلالها که به طور سنتی مجزا در نظر گرفته میشدند (مانند اختلالهای خلقی یا اضطرابی)، رویکرد ابعادی یا فراتشخیصی[4] پیشنهاد شده است (Fusar‐Poli et al., 2019). تحولات اخیر در زمینۀ پروتکلهای واحد و درمانهای یکپارچه پیشنهاد میکنند رویکرد فراتشخیصی ممکن است اثربخشتر از درمان اختلالهای همبود به شیوۀ جداگانه و زنجیرهوار باشد (Barlow, 2019؛ عطارد و همکاران، 1395).
درمانهای اختصاصی اختلالات اضطرابی مانند درمان شناختی-رفتاری (CBT)[5] اختصاصی برای اختلال اضطراب فراگیر (GAD)[6]، اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)[7] یا اختلال اضطراب اجتماعی (SAD)[8] اگرچه اثربخش هستند، به آموزش جداگانۀ درمانگر برای هر اختلال نیاز دارند که زمانبر و پرهزینه است. همچنین، در صورت همبودی زیاد که در اختلالات اضطرابی رایج است، درمان زنجیرهوار و طولانیتر میشود. علاوه بر این، با تمرکز بر علائم خاص اختلال، مکانیسمهای مشترک (مانند اجتناب عاطفی و نقص تنظیم هیجان) نادیده گرفته میشوند که این امر ممکن است به عود یا ظهور اختلال دیگر منجر شود و در نهایت، انعطافپذیری کمتر در جمعیتهای واقعی بالینی با تشخیصهای چندگانه وجود دارد که تمامی این موارد موجب میشوند رویکرد فراتشخیصی با هدفگیری این مکانیسمهای مشترک، این محدودیتها را کاهش دهد (Bullis et al., 2023; Barlow et al., 2020). پروتکل یکپارچۀ فراتشخیصی (UP)[9] یک درمان شناختی-رفتاری متمرکز بر هیجان فراتشخیصی است که به منظور کاربرد در همۀ اختلالهای اضطرابی و خلقی و احتمالاً دیگر اختلالهای روانی با مؤلفههای هیجانی قوی مانند بسیاری از اختلالهای شبهجسمی و تجزیهای طراحی شده است (Kennedy & Barlow, 2018). به علاوه، پروتکل یکپارچۀ فراتشخیصی تأکیدی آشکار بر ماهیت کارکرد انطباقی هیجانها، ایجاد آگاهی از نقش شناخت، احساس جسمانی و رفتارها در آشکارسازی در تجربیات هیجانی بیماران و شناسایی و تغییر واکنشهای ناسازگارانه به این تجربیات دارد (Farchione et al., 2021).
با توجه به این پیشرفتها، بارلو پروتکلی یکپارچه را برای درمان فراتشخیصی اختلالهای هیجانی وضع کرده است (Barlow, 2004). از لحاظ نظری، درمانهای فراتشخیصی باید درمانگر را قادر سازند تا فرایندهای تداومبخش مشترک بین اختلالها موجود را مفهومسازی کند. راهبردهای پروتکل یکپارچه یک درمان فراتشخیصی و شناختی-رفتاری متمرکز بر هیجان محسوب میشود که با استفاده از مهارتهای تنظیم هیجان، برای دامنهای گسترده از اختلالهای هیجانی قابلیت کاربرد دارد (Timulak et al., 2020). در مقایسه با درمان شناختی-رفتاری سنتی، درمان فراتشخیصی بهوضوح بر تعامل بین افکار، احساسات و رفتارها در ایجاد تجربیات عاطفی و همچنین، نقش احساسات در اصلاح این تجربیات تأکید میکند (Khakpoor & Saed, 2018). نسخۀ اولیۀ این پروتکل شامل جلساتی بود که شامل سه بخش اصلی بودند: تغییر در ارزیابی مجدد شناختی پیشین، پیشگیری از اجتناب عاطفی و اصلاح گرایشهای کنشی هیجانمحور و یک بخش فرعی به نام آموزش روانی (Barlow, 2004). این رویکرد که عمدتاً بر فرایندهای شناختی و رفتاری تأکید دارد، بر تجربۀ هیجانی و پاسخ به هیجانها (چه مثبت و چه منفی) متمرکز است و سعی دارد تا به افراد مهارتهایی را بیاموزد (عبدی و همکاران، 1392) که چگونه با هیجانهای نامناسب خود روبهرو شوند و به شیوهای سـازگارانهتـر به هیجانهای خود پاسخ دهند تا با تنظیم عادتهای هیجـانی، شـدت و وقـوع عـادتهـای هیجـانی را کاهش دهند، میزان آسیب را کم کنند و کارکرد را افزایش دهند (Barlow, 2019; Zarate‐Guerrero et al., 2022). نسخۀ جدید پروتکل یکپارچۀ درمان فراتشخیصی (Barlow et al., 2020) بر اساس ساختار ماژولار و مرحلهمحور (بهجای جلسهمحور) طراحی شده است و شامل هشت ماژول اصلی است: ایجاد انگیزه، درک هیجانات، آزمایشهای رفتاری هیجانمحور، آگاهی از احساسات بدنی، تفکر منعطف، آگاهی لحظهبهلحظه، مواجهه با موقعیتهای هیجانزا، و مرور و پیشگیری از عود. این نسخه نسبت به نسخۀ اولیۀ بارلو در سال 2004 انعطافپذیری بیشتری دارد، تأکید بیشتری بر آگاهی هیجانی و مواجهۀ بینجلسهای میکند و ماژولی جداگانه برای فرزندپروری اضافه کرده است.
مرور ادبیات پژوهشی ایران در این زمینه نیز نشان داد در طی یک دهۀ اخیر، رویکرد فراتشخیصی با توجه در نظر گرفتن هزینههای درمانی اختلالهای چندگانه و همبود در کشور ایران، جایگاهی خاص پیدا کرده است و پژوهشگران زیادی، چه در زمینۀ آسیبشناسی فراتشخیصی و چه در زمینۀ درمان، به این حوزه علاقۀ بسیار پیدا کردهاند و نتایج پژوهشهای انجامشده در ایران نیز از اثربخشی پروتکلهای فراتشخیصی، به ویژه پروتکلهای فراتشخیصی مبتنی بر نظریه حمایت میکنند (اکبری و همکاران، 1395؛ بخشیپور و همکاران، 1395). البته بررسی و مطالعۀ پیشینۀ پژوهشی بیانگر آن است که تا کنون تلاشهای پژوهشی زیادی برای بررسی تأثیر پروتکل یکپارچۀ فراتشخیصی بر نظمجویی شناختی هیجان در دانشآموزان مضطرب انجام نشده است. با توجه به آسیبهای روانشناختی بیانشده در نوجوانان دارای اختلالهای هیجانی و لزوم بهکارگیری روشهای مداخلهای مناسب و بههنگام و از سویی دیگر، با مشاهدۀ کارآمدی درمان فراتشخیصی یکپارچه در بهبود اختلالهای روانشناختی و هیجانی در جوامع آماری مختلف، هدف پژوهش حاضر بررسی اثربخشی برنامۀ یکپارچۀ درمان فراتشخیصی بر راهبردهای تنظیم هیجان دانشآموزان دختر مضطرب نوجوانان بوده است. به طور مشخصتر، این پژوهش به دنبال پاسخ به این فرضیه است که برنامۀ یکپارچۀ درمان فراتشخیصی بر ارزیابی مجدد و بر بازداری هیجانی دانشآموزان دختر مضطرب اثربخش است یا خیر.
روش پژوهش
جامعه، روش نمونهگیری و حجم نمونه
پژوهش حاضر از نوع شبهآزمایشی[10] با طرح پیشآزمون-پسآزمون با گروه آزمایش و گروه کنترل است. تخصیص شرکتکنندگان به گروهها به صورت تصادفی انجام شد، اما به دلیل محدودیتهای عملی و اخلاقی (نمونهگیری در دسترس و عدم امکان محرومیت دانشآموزان نیازمند از مداخله در محیط مدرسه)، طرح به عنوان نیمهآزمایشی طبقهبندی شد. جامعۀ آماری این پژوهش کلیۀ نوجوانان دختر در دامنۀ سنی 12-16 سال در مقطع اول متوسطۀ شهر تهران بوده است. نمونهگیری به روش در دسترس انجام شد، زیرا اجرا در محیط واقعی مدرسه واقع در شهر تهران بود و دسترسی به شرکتکنندگان به همکاری مدارس و رضایت والدین وابسته بود. ابتدا از طریق فراخوان مسئولان مدرسه در کانال ارتباطی والدین، دانشآموزانی که با مشکلات تنظیم اضطراب و هیجانات منفی مواجه بودند دعوت شدند. ملاکهای ورود برای این پژوهش و دورۀ آموزشی عبارت بودند از: دارای دامنۀ سنی 12-16 سال؛ داشتن مشکلات تنظیم هیجان و علائم اضطرابی بر اساس آزمون غربالگر (سیاهۀ آخنباخ) و مصاحبۀ تشخیصی بالینی با تمرکز بر اضطراب عملکرد و فراگیر؛ توانایی حضور در تمام جلسات و تعهد به عدم دریافت مداخلۀ مشابه همزمان. همبودیهای خفیف تا متوسط (مانند علائم افسردگی زیرآستانه یا اضطراب اجتماعی) مجاز بودند، زیرا پروتکل فراتشخیصی برای جمعیتهای با همبودی زیاد در اختلالات هیجانی طراحی شده است، اما همبودیهای شدید خلقی یا روانپریشی طبق ملاک خروج حذف شدند. از جملۀ ملاکهای خروج عدم تمایل نوجوان و یا والدین به حضور در جلسات درمانی، غیبت بیش از یک جلسه از جلسات آموزشی و ابتلا به یکی از اختلالهای طبی حاد و اختلالات روانپزشکی از نوع خلقی است که از طریق غربالگری با سیاهۀ آخنباخ و مصاحبۀ تشخیصی بالینی ارزیابی شد تا اطمینان حاصل شود نمونه فاقد اختلالات شدید همبود است. پس از غربالگری اولیه با سیاهۀ آخنباخ و مصاحبۀ تشخیصی بالینی نیمهساختاریافته، ۲۴ نفر واجد شرایط انتخاب شدند و به طور تصادفی به دو گروه آزمایش (۱۲ نفر) و کنترل (۱۲ نفر) تخصیص یافتند.
ابزار پژوهش
در این پژوهش از سه ابزار سیاهۀ رفتاری کودکان و نوجوانان فرم خودسنجی، پرسشنامۀ نظمجویی شناختی هیجان و مقیاس دشواری تنظیم هیجان برای گردآوری دادهها استفاده شده است که در ادامه، هر یک شرح داده خواهد شد.
سیاهۀ رفتاری کودکان و نوجوانان فرم خودسنجی (YSR)[11] (Achenbach et al., 2001): این پرسشنامه ابزاری استاندارد برای سنجش مشکلات عاطفی/رفتاری و توانمندیهای تحصیلی و اجتماعی در کودکان و نوجوانان ۱۱ تا ۱۸ سال از دیدگاه خود فرد است. نمرات هر پرسش (۰ = درست نیست، ۱ = تا حدی یا گاهی درست است، ۲ = کاملاً یا غالباً درست است) در سطح فاصلهای[12] قرار میگیرند. نسخۀ استفادهشده بر اساس DSM-IV توسعه یافته است، اما خردهمقیاسهای مبتنی بر DSM آن (مانند مشکلات اضطرابی شامل اضطراب فراگیر، اضطراب جدایی و هراس خاص) با معیارهای DSM-V همپوشانی قابل توجهی دارند و تغییرات عمدهای در طبقهبندی اختلالات اضطرابی بین دو ویرایش وجود نداشته است (American Psychiatric Association, 2023). این ابزار همچنان به طور گسترده در پژوهشهای بالینی و غربالگری نوجوانان استفاده میشود و اعتبار آن برای شناسایی علائم اضطرابی زیر آستانهای تأیید شده است (Achenbach, 2019). نمرۀ خام، نمرات T و Z برای مقیاسهای سندرمی مبتنی بر تجربه و DSM محاسبه میشوند و شرکتکنندگان در سه طبقۀ بالینی، مرزی و نرمال قرار میگیرند. مقیاسهای مبتنی بر DSM شامل مشکلات عاطفی (افسردگی اساسی و افسردهخویی)، مشکلات اضطرابی (اضطراب فراگیر، اضطراب جدایی، هراس خاص)، مشکلات جسمانی، عدم توجه/بیشفعالی، رفتار مقابلهای و سلوک هستند. سه مقیاس اضطراب/افسردگی، گوشهگیری/افسردگی و شکایات جسمانی گروه درونیسازی و سندرمهای رفتار مقابلهای، سلوک و بیشفعالی گروه برونیسازی را تشکیل میدهند. ضریب همسانی درونی (آلفای کرونباخ) برای مقیاسهای سندرمی در دامنۀ ۸۶ درصد (افسردگی-اضطراب) تا ۹۵ درصد (کنارهگیری) و برای مشکلات درونیسازی و برونیسازی به طور متوسط ۸۵ درصد گزارش شده است. فرمهای نظام آخنباخ توسط مینایی (۱۳۸۵) به فارسی ترجمه و برای جمعیت ایرانی هنجار شدهاند.
پرسشنامۀ نظمجویی شناختی هیجان (ERQ)[13] (Gross & John, 2003): پرسشنامۀ نظمجویی شناختی هیجانی دارای 10 پرسش و دو خردهمقیاس بازداری هیجانی و ارزیابی مجدد شناختی است. شرکتکننده به هر گویۀ این پرسشنامه بر اساس مقیاس هفتدرجهای لیکرت از کاملاً مخالف تا کاملاً موافق پاسخ میدهد. دامنۀ نمرات در این مقیاس از 10 تا 70 است. این پرسشنامه از مقیاس لیکرت ۷درجهای استفاده میکند و دادههای آن در سطح فاصلهای محسوب میشوند. برای نمرههای بین 10 تا 27 میزان نظمجویی هیجان ضعیف، برای نمرههای بین 27 تا 40 میزان نظمجویی هیجان متوسط و برای نمرههای بالاتر از 40 میزان نظمجویی هیجان قوی است. ضریب همسانی درونی در خردهمقیاس ارزیابی مجدد شناختی برای مردان 72/0 و برای زنان 79/0 است. همچنین، ضریب همسانی درونی در خردهمقیاس بازداری هیجانی برای مردان 67/0 و برای زنان 69/0 است (Gross, 2014). در ایران، میزان ضریب آلفای کرونباخ 79/0 برای ارزیابی مجدد گزارش شده است. سلیمانی و حبیبی (1393) در پژوهش خود ضریب آلفای کرونباخ را برای این پرسشنامه 81/0 گزارش کردند. همچنین، ضریب آلفای کرونباخ در پژوهش محمدی و موسوی (1394) برای پرسشنامۀ نظمجویی شناختی هیجانی گروس و جان 79/0 به دست آمده است. همچنین، این پژوهشگران روایی محتوایی این پرسشنامه را مطلوب گزارش کردهاند. میزان پایایی پرسشنامه در پژوهش حاضر با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ 85/0 به دست آمد.
مقیاس دشواری تنظیم هیجان (DERS)[14] (Gratz & Roemer, 2004): این پرسشنامه یک ابزار 36گویهای است که سطوح نقص و نارسایی تنظیم هیجانی فرد را در اندازههای پنجدرجهای از (1 تقریباً هرگز) تا (5 تقریباً همیشه) میسنجد. این مقیاس از مقیاس لیکرت ۵درجهای استفاده میکند و دادههای آن در سطح فاصلهای در نظر گرفته میشوند و نمرهدهی مستقیم است[15]. نمرۀ کل از مجموع نمرات تمام گویهها محاسبه میشود (دامنۀ ۳۶ تا ۱۸۰) و همچنین، نمرات شش خردهمقیاس جداگانه (عدم پذیرش پاسخهای هیجانی، دشواری در انجام رفتار هدفمند، دشواری در کنترل تکانه، فقدان آگاهی هیجانی، دسترسی محدود به راهبردهای تنظیم هیجان و عدم وضوح هیجانی) محاسبه میشوند. نمرات بالاتر نشاندهندۀ دشواری بیشتر در تنظیم هیجان هستند. این مقیاس گویهها را در شش زمینه به شرح زیر میسنجد: عدم پذیرش پاسخهای هیجانی، دشواری در انجام رفتار هدفمند، دشواری در کنترل تکانه، فقدان آگاهی هیجانی، دسترسی محدود به راهبردهای تنظیم هیجانی و عدم وضوح هیجانی. ویژگیهای روانسنجی این مقیاس در پژوهشهای خارجی تأیید شدهاند (Gratz & Roemer, 2004). در ایران نیز، در پژوهش بشارت (1393)، ضریب آلفای کرونباخ برای نمرۀ کل مقیاس از 79/0 تا 92/0 به دست آمده است.
برنامۀ مداخله و پروتکل درمانی
پروتکل یکپارچۀ درمان فراتشخیصی استفادهشده در پژوهش حاضر از کتاب پروتکل یکپارچه برای درمان فراتشخیصی اختلالات عاطفی[16] کندی و بارلو اقتباس شده است (Kennedy & Barlow, 2018). این پروتکل شامل هشت ماژول اصلی است (جدول 1) و در ۱۲ جلسه (هر جلسه ۵۰ تا ۶۰ دقیقه) اجرا شد. درمان در قالب ترکیبی حضوری (جلسۀ اول) و مجازی (آنلاین/آفلاین) برگزار شد. ماژول فرزندپروری نیز برای والدین (مادران) گنجانده شد. جلسات به صورت هفتگی برگزار شدند و در جلسات پایانی با فاصلۀ دوهفتهای ادامه یافتند تا فرصت بیشتری برای تمرین و غلبه بر مشکلات باقیمانده فراهم شود. مدل نهایی این پروتکل ساختاری متفاوت از درمان شناختی-رفتاری کلاسیک دارد و بر اساس مراحل درمانی (بهجای جلسات ثابت) طراحی شده است. هر جلسه با مرور تکالیف قبلی آغاز میشد، مفاهیم کلیدی ارائه میشدند، آموزش مستقیم و مهارتافزایی تعاملی انجام میشد، مطالب آموختهشده تثبیت میشد، بازخورد منفی بررسی میشد و تکالیف بعدی مشخص میشدند. هر مرحله میتوانست ۱ تا چند جلسه را به خود اختصاص دهد و بر اساس نیاز فرد تنظیم میشد. تکالیف خانگی به صورت فایلهای دیجیتال (شامل ویدئو، بروشور و محتوای آموزشی) ارائه شدند و در گروه مجازی در دسترس نوجوانان و مادران قرار گرفتند. محتوای هر جلسه روز
قبل از تماس تصویری به صورت آفلاین (ویدئوی ۲ تا ۳ دقیقهای) در گروه مجازی قرار میگرفت تا نوجوانان و مادران با محتوای پیشرو آشنا شوند. آموزشها در قالب ۸ ویدئوی آفلاین ویژۀ نوجوان (متناسب با اهداف هر جلسه) و ۱۵ تماس تصویری آنلاین اجرا شدند. سه محتوای آفلاین اضافی نیز برای آموزش مهارتهای فرزندپروری به مادران ارائه شدند. بعد از معرفی برنامه و ایجاد انگیزه برای ادامۀ درمان و پیگیری تکالیف خانگی، سه مشکل اصلی از نوجوان اخذ شدند. پس از همفکری و تعیین اولویت، یک مشکل به عنوان مسألۀ اصلی در صدر درمان قرار گرفت. پس از مشاوره و صحبت با مادر نیز، سه مشکل اصلی که در ارتباط با فرزندش با آنها مواجه بود، گرفته و بر مبنای اولویت و دغدغۀ اصلی ذهنی در ادامۀ روند درمان بررسی شدند. در روند درمان، سعی بر آن شد تا از مثالها، علایق و موضوعهای بهروز و مورد توجه نوجوان استفاده شود تا روند درمان برای آنان جذابتر شود. در تماس تصویری، اهداف هر جلسه به طور کامل توضیح داده شد و در قالب همان اهداف، مشکلات اصلی که در جلسۀ نخست از نوجوان و مادران گرفته شده بودند، بررسی شدند. هر جلسه شامل یکسری تکالیف خانگی بود که به دلیل مجازیبودن پژوهش، در قالب ۹ مجموعۀ کامل فایل به همراه تصاویر، نمودارها و مطالب مربوط به هر بخش در اختیار نوجوانان و مادران قرار گرفتند. نوجوانان تکالیف هر بخش را پیش از شروع محتوای جدید در اختیار درمانگر قرار میدادند و در قالب یک تماس تصویری تکالیف بررسی و اشکالات برطرف میشدند. تماسهای تصویری در حدود ۴۵ دقیقه تا یک ساعت به طول میانجامیدند که در ابتدای هر جلسه، نوجوانان از خودشان و از تغییراتی که به سبب اجرای اهداف هر جلسه در افکار، احساس و رفتارشان رخ داده بود و نیز موانعی که به علت عدم اجرای مفاهیم ارائهشده توسط درمانگر بر سر راهشان قرار گرفته بود، صحبت میکردند. همچنین، در رابطه با اهداف درمانی همان بخش بهتفصیل مطالبی بیان میشد. در انتهای هر جلسه نیز دربارۀ تکالیف خانگی که در قالب ورد در روز قبل از شروع جلسه در گروه قرار داده شده بودند، توضیحاتی ارائه و زمان جلسۀ بعدی مشخص میشد.
روش اجرا و تحلیل داده
پژوهش با فراخوان در مدارس تهران آغاز شد. ابتدا از طریق مسئولان مدرسه، در کانال ارتباطی والدین، دانشآموزانی که با مشکلات تنظیم اضطراب و هیجانات منفی مواجه بودند دعوت شدند. غربالگری اولیه با سیاهۀ رفتاری کودکان و نوجوانان آخنباخ و رسکورلا (فرم خودسنجی YSR) انجام شد تا علائم اضطرابی و مشکلات تنظیم هیجان شناسایی شوند. افراد با نمرات بالاتر از حد مرزی در خردهمقیاسهای اضطرابی برای مصاحبۀ تشخیصی بالینی نیمهساختاریافته دعوت شدند تا تأیید نهایی ورود انجام شود. از میان واجدان شرایط، ۲۴ نفر به روش در دسترس (به دلیل محدودیت دسترسی به مدارس و نیاز به رضایت والدین/نوجوان در محیط بالینی) انتخاب شدند و به طور تصادفی به دو گروه آزمایش (۱۲ نفر) و کنترل (۱۲ نفر) تخصیص یافتند. پیشآزمون با دو مقیاس اصلی (پرسشنامۀ نظمجویی شناختی هیجان گراس و جان و مقیاس دشواری تنظیم هیجان گراتز و رومر) به صورت الکترونیکی برای هر دو گروه اجرا شد. گروه آزمایش مداخلۀ ۱۲جلسهای پروتکل یکپارچۀ فراتشخیصی را دریافت کرد، در حالی که گروه کنترل هیچ مداخلهای دریافت نکرد و در لیست انتظار قرار گرفت.
جدول 1: چارچوب و محتوای کلی این برنامۀ آموزشی
Table 1: Framework and General Content of This Educational Program
|
ماژول |
عنوان ماژول |
تعداد جلسات پیشنهادی |
محتوای اصلی و اهداف |
|
۱ |
ایجاد و حفظ انگیزه |
۱-۲ |
آشنایی با درمان، تعیین اهداف، شناسایی عوامل حفظکنندۀ انگیزه |
|
۲ |
آشنایی با هیجانات |
۲-۳ |
درک سه مؤلفۀ هیجان (افکار، احساسات بدنی، رفتارها)، آموزش کارکرد انطباقی هیجانات |
|
۳ |
معرفی آزمایشهای رفتاری هیجانمحور |
۱-۲ |
ردیابی خلق و فعالیت، انجام اقدامات متضاد برای تغییر الگوهای هیجانی |
|
۴ |
آگاهی از احساسات بدنی |
۱-۲ |
افزایش آگاهی از نشانههای بدنی هیجانات شدید، تمرینهای برانگیختن احساسات بدنی |
|
۵ |
داشتن تفکر منعطف |
۲-۳ |
شناسایی تلههای تفکر، تمرین ارزیابی مجدد شناختی و حل مسئله |
|
۶ |
آگاهی از تجربیات هیجانی لحظهبهلحظه |
۱-۲ |
تمرین ذهنآگاهی غیرقضاوتی، آگاهی از برانگیزانندههای هیجانی |
|
۷ |
مواجهه با موقعیتهای هیجانزا |
۲+ |
آزمایشهای مواجههای برای کاهش اجتناب عاطفی |
|
۸ |
مرور دستاوردها و پیشگیری از عود |
۱ |
مرور پیشرفتها، طراحی برنامۀ پیشگیری از عود |
|
۹ |
فرزندپروری نوجوانان هیجانی |
۱-۳ |
آموزش والدین برای پاسخهای سازگارانه به هیجانات فرزند |
بلافاصله پس از پایان مداخله، پسآزمون با همان دو مقیاس برای هر دو گروه اجرا شد. تمام پرسشنامهها به صورت الکترونیکی توزیع و جمعآوری شدند. گفتنی است، به منظور رعایت ملاحظات اخلاقی در پژوهش حاضر، ضمن رعایت اصل رازداری در فرایند رواندرمانی، رضایت آگاهانۀ مراجعان مشارکتکننده در این پژوهش جلب شد. همچنین، این پژوهش با کد اخلاق IR.UT.PSYEDU.REC.1399.028 از دانشگاه تهران انجام شده است. در ادامه، محتوا و چارچوب کلی برنامۀ آموزشی برای آشنایی با روند کلی برنامه در جدول 1 قرار داده شده است.
یافتهها
یافتههای جمعیت شناختی نشان داد سن فرزندان شرکتکننده در بازۀ 12 تا 16 سال با میانگین 75/14 سال و انحراف معیار 67/0 قرار دارد. در مؤلفۀ ترتیب تولد، 42 درصد فرزند اول، 42 درصد فرزند دوم و 16 درصد فرزند سوم هستند. سن پدران بین 38 تا 57 سال با میانگین 33/46 سال و انحراف معیار 41/5 و سن مادران بین 35 تا 50 سال با میانگین 08/42 سال و انحراف معیار 07/4 است. از نظر تحصیلات پدران، 37 درصد دیپلم یا زیر دیپلم، 46 درصد کاردانی یا کارشناسی، و 17 درصد کارشناسیارشد یا بالاتر دارند. برای مادران، 71 درصد دیپلم یا زیر دیپلم، 17 درصد کاردانی یا کارشناسی و 12 درصد کارشناسیارشد یا بالاتر دارند. در ادامه، میانگین و انحراف معیار متغیرهای اندازهگیریشده در مقیاسهای نظمجویی هیجان گروس و جان و دشواری تنظیم هیجان گرتز و در گروههای آزمایش و کنترل در پیشآزمون و پسآزمون در جدول 2 ارائه شدهاند.
سپس، برای بررسی تأثیر برنامۀ یکپارچۀ درمان فراتشخیصی بر راهبردهای تنظیم هیجان نوجوانان دختر مضطرب، پیشفرضهای آزمونهای پارامتریک و تحلیل کوواریانس بررسی شدند. آزمون شاپیرو-ویلک نشان داد با وجود اینکه مقیاس اندازهگیری متغیرهای کلیدی فاصلهای هستند، تمام متغیرها در پیشآزمون و پسآزمون در هر دو گروه آزمایش و کنترل توزیع غیرنرمال دارند (05/0p<). آزمون لون نیز ناهمگنی واریانسها را در برخی از متغیرها (مانند نمرۀ کل دشواری تنظیم هیجان) تأیید کرد (05/0p<). با توجه به حجم نمونۀ کوچک (۲۴n=، ۱۲ نفر در هر گروه) و استقلال مشاهدات، آزمونهای پارامتریک مناسب مقایسۀ گروههای زوجی نبودند. بنابراین، برای مقایسۀ گروههای زوجی (پیشآزمون با پسآزمون) از آزمون ویلکاکسون تکمرتبهای[1] استفاده شد. برای کنترل اثر پیشآزمون از آزمون آنکوا[2] استفاده شد که معناداری (F) آن برای همۀ حالات نشان داد پس از کنترل اثر پیشآزمون، تفاوت گروهها در پسآزمون معنادار شد یا به عبارتی، مداخله تأثیرگذار بوده است. همچنین، برای مقایسۀ بینگروهی از آزمون یو من وایتنی[3] استفاده شد که تفاوت معنادار بین گروهها را نشان داد. در ادامه، شکل 1 روند نمودار تغییرات پیشآزمون-پسآزمونها در خردهمقیاسهای گروه آزمایش در مقیاس نظمجویی هیجان گروس و جان و مقیاس دشواری تنظیم هیجان گرتز و رومر را نمایش میدهد.
جدول 2: مقایسۀ شاخصهای توصیفی مقیاسهای نظمجویی هیجان و دشواری تنظیم هیجان به تفکیک گروه آزمایش و کنترل
Table 2: Comparison of Descriptive Statistics of the Emotion Regulation Scale and Difficulties in Emotion Regulation Scale by Experimental and Control Groups
|
مقیاس |
متغیرها |
آزمایش |
کنترل |
|||
|
میانگین |
انحراف معیار |
میانگین |
انحراف معیار |
|||
|
نظمجویی هیجان گروس و جان |
ارزیابی مجدد |
پیشآزمون |
33/22 |
52/3 |
41/23 |
35/2 |
|
پسآزمون |
58/29 |
62/1 |
66/20 |
01/2 |
||
|
بازداری هیجانی |
پیشآزمون |
58/20 |
72/1 |
83/20 |
93/0 |
|
|
پسآزمون |
41/11 |
62/1 |
21 |
65/1 |
||
|
مقیاس دشواری تنظیم هیجان گرتز و رومر |
عدم پذیرش هیجانهای منفی |
پیشآزمون |
83/26 |
03/2 |
58/26 |
16/1 |
|
پسآزمون |
83/14 |
40/1 |
91/26 |
72/1 |
||
|
دشواری در انجام رفتارهای هدفمند، مواقع درماندگی |
پیشآزمون |
50/20 |
00/1 |
75/20 |
21/1 |
|
|
پسآزمون |
50/14 |
16/1 |
58/20 |
08/1 |
||
|
دشواری در مهار رفتارهای تکانشی، مواقع درماندگی |
پیشآزمون |
83/24 |
40/1 |
16/25 |
33/1 |
|
|
پسآزمون |
08/17 |
62/1 |
75/24 |
28/1 |
||
|
دستیابی محدود به راهبردهای اثربخش تنظیم هیجان |
پیشآزمون |
17/14 |
52/1 |
75/15 |
28/1 |
|
|
پسآزمون |
17/27 |
19/1 |
5/15 |
16/1 |
||
|
فقدان آگاهی هیجانی |
پیشآزمون |
67/34 |
55/1 |
91/33 |
67/1 |
|
|
پسآزمون |
08/22 |
50/1 |
75/32 |
65/1 |
||
|
فقدان شفافیت هیجانی |
پیشآزمون |
17/18 |
11/1 |
50/18 |
38/1 |
|
|
پسآزمون |
17/16 |
71/0 |
66/18 |
07/1 |
||
|
نمرۀ کل دشواری تنظیم هیجان |
پیشآزمون |
17/139 |
40/4 |
66/140 |
57/3 |
|
|
پسآزمون |
83/111 |
40/3 |
16/139 |
43/3 |
||
جدول 3 نتایج آزمون ویلکاکسون برای مقیاس نظمجویی هیجان گروس و جان و مقیاس دشواری تنظیم هیجان گرتز و رومر را نشان میدهد. خردهمقیاسهای ارزیابی مجدد و بازداری هیجانی در گروه آزمایش در سطح 01/0p< تفاوتی معنادار بین پیشآزمون و پسآزمون دارند (47/0 تا 65/0r=، نشاندهندۀ اثر متوسط تا قوی). این نتایج حاکی از تأثیر مثبت برنامۀ یکپارچۀ درمان فراتشخیصی بر بهبود نظمجویی هیجان است. در گروه کنترل، برای بازداری هیجانی هیچ تفاوت معناداری مشاهده نشد (06/0r= و 77/0p=) ، اما ارزیابی مجدد تفاوتی معنادار نشان داد (004/0r= و 64/0p=). تمام خردهمقیاسهای مقیاس دشواری تنظیم هیجان گرتز و رومر (عدم پذیرش هیجانهای منفی، دشواری در انجام رفتارهای هدفمند، دشواری در مهار رفتارهای تکانشی، دستیابی محدود به راهبردهای اثربخش، فقدان آگاهی هیجانی، فقدان شفافیت هیجانی و نمرۀ کل) در گروه آزمایش در سطح 01/0p< تفاوتی معنادار دارند (70/0 تا 65/0r=، نشاندهندۀ اثر قوی). در گروه کنترل، هیچ تفاوت معناداری مشاهده نشد (05/0p<). این یافتهها تأیید میکنند برنامۀ یکپارچۀ درمان فراتشخیصی به طور مؤثر دشواریهای تنظیم هیجان را کاهش داده و راهبردهای انطباقی را تقویت کرده است.
شکل 1: روند نمودار تغییرات پیشآزمون-پسآزمونها در خردهمقیاسهای گروه آزمایش در مقیاس نظمجویی هیجان و مقیاس دشواری تنظیم هیجان
Fig. 1: Trend of pretest–posttest changes in the subscales of the experimental group on the Emotion Regulation Scale and the Difficulties in Emotion Regulation Scale.
Table 3: Results of the Wilcoxon Test for Pairwise Comparison of Pre-Test and Post-Test in the Experimental and Control Groups on the Emotion Regulation Scale and the Difficulties in Emotion Regulation Scale
|
مقیاس |
متغیرها |
گروههای تحقیق |
نمرۀ z |
سطح معناداری |
اثر اندازه (r) |
|
نظمجویی هیجان گروس و جان
|
ارزیابی مجدد |
آزمایش |
906/2- |
004/0 |
65/0 |
|
کنترل |
84/2- |
004/0 |
64/0 |
||
|
بازداری هیجانی |
آزمایش |
084/2- |
002/0 |
47/0 |
|
|
کنترل |
28/0- |
77/0 |
06/0 |
||
|
دشواری تنظیم هیجان گرتز و رومر |
عدم پذیرش هیجانهای منفی |
آزمایش |
068/3- |
002/0 |
69/0 |
|
کنترل |
466/0- |
64/0 |
10/0 |
||
|
دشواری در انجام رفتارهای هدفمند، مواقع درماندگی |
آزمایش |
081/3- |
002/0 |
69/0 |
|
|
کنترل |
26/0- |
79/0 |
06/0 |
||
|
دشواری در مهار رفتارهای تکانشی، مواقع درماندگی |
آزمایش |
108/3- |
002/0 |
70/0 |
|
|
کنترل |
96/0- |
33/0 |
21/0 |
||
|
دستیابی محدود به راهبردهای اثربخش تنظیم هیجان |
آزمایش |
071/3- |
002/0 |
69/0 |
|
|
کنترل |
46/0- |
64/0 |
10/0 |
||
|
فقدان آگاهی هیجانی |
آزمایش |
065/3- |
002/0 |
69/0 |
|
|
کنترل |
49/1- |
13/0 |
33/0 |
||
|
فقدان شفافیت هیجانی |
آزمایش |
913/2- |
004/0 |
65/0 |
|
|
کنترل |
34/0- |
73/0 |
08/0 |
||
|
نمرۀ کل دشواری تنظیم هیجان |
آزمایش |
062/3- |
002/0 |
69/0 |
|
|
کنترل |
54/1- |
12/0 |
34/0 |
بحث و نتیجهگیری
در این پژوهش، اثربخشی برنامۀ یکپارچۀ درمان فراتشخیصی بر راهبردهای تنظیم هیجان و دشواری تنظیم هیجان دانشآموزان دختر مضطرب نوجوان بررسی شد. نتایج نشان داد این برنامه به طور معنادار راهبردهای انطباقی تنظیم هیجان (مانند ارزیابی مجدد) را تقویت کرد و دشواریهای تنظیم هیجان (مانند بازداری هیجانی و عدم پذیرش هیجانهای منفی) را کاهش داد. درمان فراتشخیصی یکپارچه با تمرکز بر بهکارگیری راهبردهای سازنده در مدیریت هیجانات منفی، به دستیابی افراد به تعادل هیجانی کمک میکند (عبدی و همکاران، 1392). پژوهشهای متعدد اثربخشی این رویکرد را در کاهش استرس والدینی و افسردگی نوجوانان مبتلا به دیابت نوع یک (شهریاری و همکاران، 1401)، بهبود مهارتهای فرزندپروری مقتدرانۀ مادران و کاهش علائم بالینی کودکان دارای اختلال رفتاری (قاسمزاده و همکاران، ۱۴۰۰)، بهبود اضطراب، افسردگی و تنظیم هیجان در کودکان کار (Salek Ebrahimi et al., 2020) و نیز کاهش اضطراب کودکان مبتلا به دیابت نوع یک و بهبود تنظیم هیجانی مادران آنها (Ghasemzadeh & Naghsh, 2020) نشان دادهاند.
یافتههای این پژوهش مشخصاً با پژوهشهای اخیر همسو است؛ برای مثال، رنجبر (۱۴۰۳) بهبود تنظیم هیجان و رابطۀ والد-کودک را در والدین کودکان مضطرب گزارش کرد، نادرزاده و همکاران (۱۴۰۲) به بهبود نظمجویی هیجان و کیفیت ارتباطات خانوادگی در نوجوانان رسیدند، کجباف و آلیاران (۱۴۰۴) اثربخشی پروتکل فراتشخیصی را بر اضطراب امتحان دانشآموزان دختر پس از کووید-۱۹ تأیید کردند، عثمانی و شکری (۱۳۹۸) کارآمدی درمان فراتشخیصی را در بهبود نظمجویی شناختی هیجان و همدلی شناختی دانشآموزان با اختلال رفتار برونیسازیشده نشان دادند، و زمستانی و ایمانی (۱۳۹۵) اثر مثبت آن را بر تنظیم هیجان تأیید کردند. همچنین، پژوهش زارعی و همکاران (۱۴۰۰) که اثربخشی دو رویکرد فراتشخیصی را بر کاهش مؤلفههای دشواری تنظیم هیجان در بزرگسالان دارای لکنت زبان نشان داد و مطالعۀ قاسمزاده و همکاران (۱۴۰۰) که برنامۀ یکپارچۀ فراتشخیصی را روشی مؤثر برای کاهش مشکلات روانی نوجوانان و بهبود کیفیت زندگی مادرانشان معرفی کرد، میتوانند شواهدی در راستای همسویی با نتایج این پژوهش باشند که تأیید میکند درمان فراتشخیصی با هدفگیری مکانیسمهای مشترک هیجانی، میتواند به طور مؤثر تنظیم هیجان را در جمعیتهای مضطرب تقویت کند و راهبردهای منفی (مانند سرکوبی و بازداری هیجانی) را کاهش دهد.
کارلسون و همکاران در پژوهشی نشان دادند افرادی که به طور عادتوار از راهبرد ارزیابی مجدد[4] برای تنظیم هیجانات خود در زندگی روزمره استفاده میکنند، تابآوری بیشتری در برابر استرس نشان میدهند (Carlson et al., 2012). ارزیابی مجدد شناختی به عنوان یک راهبرد انطباقی شناخته میشود که به افراد امکان میدهد تا واکنش هیجانی خود را به رویدادهای استرسزا تغییر دهند و عملکرد بهتری داشته باشند (Mennin & Frescom, 2014). مطالعات اخیر نیز این ارتباط را تأیید کردهاند؛ برای مثال، ریپنهاسن و همکاراندر یک مرور سیستماتیک جامع نشان دادند ارزیابی مجدد مثبت رابطۀ استرسورها با پیامدهای منفی را تعدیل میکند و با نتایج مرتبط با تابآوری (مانند سلامت روان و بهزیستی) همبستگی مثبت دارد (Riepenhausen et al., 2022). همچنین، متاآنالیز استور و همکاران رابطۀ مثبت و قوی بین ارزیابی مجدد و تابآوری شخصی را تأیید کرد و نشان داد این راهبرد به عنوان یک مکانیسم محافظتی در برابر استرس و ناکامی عمل میکند (Stover et al., 2024). هو و همکاران نیز در یک مطالعۀ طولی بر نوجوانان گزارش کردند ارزیابی مجدد از طریق افزایش عاطفۀ مثبت و اتصال اجتماعی، به طور غیرمستقیم تابآوری روانی را تقویت میکند (Hu et al., 2025). این یافتهها نشان میدهند استفادۀ منظم از ارزیابی مجدد نه فقط هیجانات منفی را کاهش میدهد، بلکه تابآوری بلندمدت را افزایش میدهد و میتواند به عنوان یک هدف کلیدی در مداخلات پیشگیری و درمانی مورد توجه قرار گیرد.
در تبیین یافتههای بالا، میتوان گفت ارزیابی مجدد شناختی هیجانات ناخوشایند را کاهش میدهد و هیجانات مثبت و بهزیستی-روانشناختی را افزایش میدهد. ارائۀ آموزشها در خصوص بازارزیابی و ارزیابی شناختی مثبت موجب میشود فرد در یک موقعیت ناراحتکننده از طریق ذرهبینهای امیدوارکنندهتر، گذرگاههایی به احساسات خوشایند و کاهش استرس بیابد. چارچوببندی دوبارۀ موقعیتهای منفی به عنوان فرصتهایی برای رشد، تجربههای یادگیری یا به عنوان شانس برای ساخت شخصیت، معمولاً میتواند به نتایج سالمتر منجر شود (Steele et al., 2018). استفاده از این راهبردها در تنظیم هیجان موجب میشود فرد از فعالیتهایی که انجام میدهد، احساس رضایت بیشتری داشته باشد. همچنین، دریافت آموزش مهارت تنظیم هیجانی موجب کاهش افکار ناکارآمد و توجه هیجانی میشود.
همچنین، رویکرد فراتشخیصی یک درمان شناختی رفتاری متمرکز بر هیجان محسوب میشود که با استفاده از مهارتهای تنظیم هیجان، برای دامنهای گسترده از اختلالهای هیجانی قابلیت کاربرد دارد (شهریاری و همکاران، 1401). مدیریت پاسخهای هیجانی محور اصلی پروتکلهای فراتشخیصی است و سعی دارد تا به افراد بیاموزد پاسخهای هیجانی خود را بشناسند، عادتهای هیجانی خود را اصلاح و تنظیم کنند تا از شدت آسیبهای هیجانی بکاهند (Capobianco et al., 2018). یکی از تأکیدات پروتکل استفادهشده، تأکید بر هیجانات زمان حال و گسست از هیجانات گذشته است. پژوهشهای انجامشده تأییدی بر این ایده هستند که آموزش تمرکز بر زمان حال ممکن است به کاهش تأثیر تجربۀ گذشته بر تجربۀ حاضر کمک کند. تمرکز حواس در زمان حال موجب کاهش تأثیر تجربۀ گذشته ما بر تفسیر و عمل کردن در زمان حاضر میشود (Carpenter et al., 2019).
از سوی دیگر، استیل و همکاران استدلال میکنند از آنجا که در طول اجرای برنامۀ آموزشی در پروتکل فراتشخیصی، توجه از افکار ناخوانده به سوی تمرکزی اختیاری جلب میشود، فرد توانا میشود تا در رویارویی با مسائل مختلف، از پردازش ثانویۀ افکار، احساسات و حسهای بدنی که در جریان رویارویی با مسأله برانگیخته میشوند، جلوگیری کند و تمام ظرفیت روانی و شناختی خود را برای انجام بهتر تکلیف به کار برد. بهعلاوه، آموزش انعطافپذیری فکری، از محورهای آموزشی بوده است (Steele et al., 2018). آموزش این تکنیک به درمانجویان یاری میدهد تا این نکته را درک کنند که هیجانهای منفی ممکن است رخ دهند، اما اینها جزء ثابت و دائمی شخصیت نیستند. همچنین، به فرد این امکان را میدهد تا بهجای آنکه به رویدادها به طور غیرارادی و بیتأمل پاسخ دهد، با تفکر و تأمل پاسخ دهد (Capobianco et al., 2018). افزایش انعطاف فکری موجب یادگیری راهبردهای رفتاری جدید از جمله تمرکز در توجه، جلوگیری از نشخوارهای فکری و گرایش به پاسخهای نگرانکننده میشود و همچنین، باعث گسترش افکار جدید و کاهش هیجانهای ناخوشایند میشود (Rehman et al., 2025). یکی از تأکیدات پژوهشگر در جلسات آموزشی، تأکید بر بررسی پاسخهای هیجانی به موقعیتهاست. استفاده از این راهبردها، علاوه بر کاهش هیجانات منفی از جمله خشم، اضطراب و افسردگی، به افزایش احساسات مثبت نیز منجر میشود (Young et al., 2019).
باید توجه داشت، از آنجا که اختلالات هیجانی نیازمند مداخلات مبتنی بر هیجان هستند، درمان فراتشخیصی به عنوان رویکردی مناسب پیشنهاد شده است؛ با این حال، دستیابی به تعادل هیجانی لزوماً به معنای برطرفشدن کامل مشکلات شناختی و زمینهای افراد نیست. تنظیم هیجان فرایندی درونی و بیرونی است که هرگونه نقص در آن میتواند فرد را در برابر اختلالاتی مانند اضطراب و افسردگی آسیبپذیر کند (Gross, 2014). با وجود اسن، بر اساس آموزههای درمان شناختی–رفتاری، در صورتی که فرایندهای درونی فرد تحت تأثیر طرحوارههای ناسازگار و تحریفهای شناختی قرار داشته باشند، تمرکز صرف بر هیجانات و پاسخهای هیجانی برای حل کامل مشکلات کافی نخواهد بود؛ بنابراین، با توجه به اینکه مداخلات مربوط به تحریفهای شناختی و طرحوارههای ناسازگار در پژوهش حاضر مدنظر نبودهاند، واکنشهای هیجانی مخربی مانند سرکوب و بازداری به بهبودی کامل منجر نشدهاند.
مرور پژوهشهای مرتبط با اثربخشی پروتکلهای درمان فراتشخیصی نشان میدهد اگرچه پروتکل فراتشخیصی بارلو به عنوان یک رویکرد مبتنی بر نظریه، در مقایسه با پروتکلهای فراتشخیصی عملگرا، از موفقیت بیشتری در درمان اختلالهای هیجانی برخوردار است، بررسی دقیقتر نتایج حاکی از آن است که این پروتکل در نسخههای اولیه ماهیتی عملگرا داشته و با ادغام مؤلفههای نظری، از جمله تنظیم هیجانی، اثربخشی آن تقویت شده است (Barlow, 2019). بر این اساس، میتوان استنباط کرد در صورت برخورداری پروتکلهای فراتشخیصی عملگرا از پشتوانۀ نظری همسو با فرایندهای بنیادین مشترک در اختلالهای هیجانی، اثربخشی آنها در درمان اختلالهای همایند اضطرابی و افسردگی افزایش مییابد (اکبری و روشنچسلی، 1399). افزون بر این، پژوهشهای نزدیک به این حوزه نشان میدهند همسو با یافتههای رحمانی و هاشمیان (1395)، برنامۀ تنظیم شناختی هیجان میتواند به عنوان یک مداخلۀ نوین در
کاهش علائم اختلالهای هیجانی نوجوانان به کار رود. همچنین، مطابق پژوهش فارچیون و همکاران، درمان شناختی–رفتاری فراتشخیصی در کاهش علائم اضطراب و افسردگی (در تشخیص اصلی و اختلالهای همبود) و نیز افزایش عملکرد کلی مؤثر بوده است (Farchione et al., 2021). در نهایت، برای تقویت مهارتهای مدیریت هیجان و کاهش اضطراب در نوجوانان، ضروری است آموزش این مهارتها در بستر خانواده و همسو با آموزش مهارتهای فرزندپروری مادران ارائه شود تا اثربخشی مداخلات به حداکثر برسد.
به طور کلی، این پژوهش سعی در کاربرد برنامۀ درمانی یکپارچۀ درمان فراتشخیصی بر روی دانشآموزان مضطرب را داشته است و به دلیل اهمیت آموزشهایی مانند مهارتهای مدیریت اضطراب و هیجانات برای نوجوانان دارای اضطراب و با وجود نقصهای ارتباطی و اجتماعی که عملکرد آنان را در فرایندهای اجتماعی و شناختی مرتبط با مدرسه، همسالان و خانواده بهشدت تحت تأثیر قرار میدهد، بسیار حائز اهمیت است. به این ترتیب، با وجود نوینبودن پروتکل یکپارچۀ فراتشخیصی، مقرونبهصرفهبودن، کاهش زمان درمان و انعطافپذیری زیاد درمان که سبب میشود برای طیفی وسیع از اختلالهای اضطرابی، خلقی، وسواس و تروما استفاده شود و نیز اهمیت ویژهای که حل بحرانهای دوران نوجوانی در بزرگسالی و آیندۀ جوانان دارد سبب شد تا پژوهش حاضر با در نظر گرفتن اهمیت آموزش مهارت نظمجویی شناختی هیجان در نوجوانان که در آستانۀ انتقال و ورود به دنیای خارج از خانه و محیط مدرسه هستند، در مسیر گسترش این حوزۀ پژوهشی گام بردارد. در مجموع، یادگیری روشهایی در راستای کنترل و نظارت بر افکار، احساسات بدنی و رفتار برای نوجوانان در این پژوهش بسیار کمککننده بود و توانست تا حد بسیار زیادی تابآوری آنان را افزایش دهد و موجب مدیریت و تنظیم مناسب هیجاناتشان شود. علاوه بر این موارد، وجود چنین دورۀ آموزشی در این شرایط ویژه باری را از دوش والدین و به ویژه مادران خانواده برداشت و سبب شد تا دغدغۀ چگونگی کنارآمدن و تحمل این شرایط خاص برای فرزندانشان برای آنان بهراحتی قابل حل باشد.
محدودیتها و پیشنهادات
از محدودیتهای این پژوهش میتوان به اضطراب، استرس و نگرانی ناشی از دو زلزلهای که در زمان اجرای برنامۀ درمانی در تهران رخ دادند، بهرهگیری از دو شیوۀ پژوهش به صورت آنلاین و آفلاین به دلیل شرایط پندمیک کرونا و استفاده از پرسشنامههای خودگزارشدهی برای اندازهگیری متغیرهای وابسته اشاره کرد. یکی از محدودیتهای این پژوهش، محدودیت در تعمیمپذیری یافتهها به سایر گروههای سنی، جنسیت یا زمینههای فرهنگی است؛ زیرا نمونهگیری به صورت در دسترس و محدود به دانشآموزان دختر مضطرب مقطع اول متوسطۀ شهر تهران انجام شد و نتایج ممکن است به طور کامل به نوجوانان پسر، سنین بالاتر، مناطق روستایی یا جوامع با ویژگیهای فرهنگی متفاوت تعمیم داده نشود. همچنین، از پیشنهادهای کاربردی این پژوهش میتوان به این موضوع اشاره کرد که با توجه به تأثیر مثبت درمان فراتشخیصی در بهبود مهارتهای فرزندپروری با سبک مقتدرانه و اجرای راهبرد ارزیابی مجدد، پیشنهاد میشود این دسته از آموزشها در برنامۀ جلسات آموزشی خانواده در مدارس گنجانده شود. همچنین، یکی از نیازهای آموزشی اساسی برای مشاوران مدارس ارائۀ آموزشهای ضمن خدمت به آنها بر اساس نیازهای امروزی خانوادهها و دنشآموزان است. از این رو، پیشنهاد میشود بستههای درمانی بهروز و کاربردی به این گروه آموزش داده شوند. در نهایت نیز پیشنهاد میشود به این موضوع نیز در پژوهشهای آینده توجه شود که علاوه بر عوامل خانوادگی، عوامل مدرسهای نیز بر اضطراب دانش آموزان مؤثر هستند. از این رو، پیشنهاد میشود بستههای آموزشی ویژۀ معلمان نیز اجرا شوند و تأثیر آنها بر اضطراب دانشآموزان بررسی شود. در مجموع، نتایج این پژوهش نشان داد مداخلۀ فراتشخیصی بر تنظیم هیجانی نوجوانان تأثیری معنادار دارد و با توجه به نتایج، استفاده از درمان فراتشخیصی برای تنظیم هیجانی نوجوانان توصیه میشود.
تشکر و قدردانی
بدین واسطه از اساتید محترم همراه در این طرح به سبب راهنماییهای ارزشمندشان و نوجوانان و والدین و مسئولان مدرسۀ مرتبط که در انجام این پژوهش همکاری لازم را مبذول داشتهاند، تشکر میشود.
تعارض منافع
این مقاله برگرفتهشده از رسالۀ کارشناسیارشد دانشگاه تهران است و نتایج پژوهش با منافع هیچ فرد، ارگان و سازمان دیگری در تعارض نیست.
[1] signed-rank
[2] ANCOVA
[3] Mann–Whitney U
[4] Cognitive Reappraisal
[1] Emotion Regulation
[2] Emotion-Generative Process
[3] DSM-5
[4] Dimensional or Transdiagnostic
[5] Cognitive behavioral therapy
[6] Generalized Anxiety Disorder
[7] Post-Traumatic Stress Disorder
[8] Social Anxiety Disorder
[9]Unified Protocol
[10] Quasi-Experimental
[11] Youth Self-Report Scale
[12] Interval Scale
[13] Emotion Regulation Questionnaire
[14] Difficulties in Emotion Regulation Scale
[15] higher scores indicate greater difficulties in emotion regulation
[16] The Unified Protocol for Transdiagnostic Treatment of Emotional Disorders: An introduction
)