نوع مقاله : مقاله پژوهشی فارسی
نویسندگان
1 استادیار گروه روانشناسی، دانشکده روان شناسی و علوم تربیتی، واحد خوی، دانشگاه آزاد اسلامی، خوی، ایران
2 دانشجوی کارشناس ارشد روانشناسی،گروه روانشناسی، دانشکده روان شناسی و علوم تربیتی، واحد خوی، دانشگاه آزاد اسلامی، خوی، ایران
3 دانشجوی کارشناس ارشد روانشناسی، گروه روانشناسی، دانشکده روان شناسی و علوم تربیتی، واحد خوی، دانشگاه آزاد اسلامی، خوی، ایران
چکیده
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
The present study aimed to investigate the role of self-esteem, emotional reactivity, and interpersonal sensitivity in predicting social anxiety symptoms among high school students, emphasizing the mediating role of emotional balance. This research employed a descriptive-correlational design based on structural equation modeling (SEM). The statistical population included all second-grade high school students in Khoy city during the 2024–2025 academic year (N = 4,621). A sample of 450 students was selected using a multistage cluster sampling method. The research instruments included the Rosenberg Self-Esteem Scale (Rosenberg, 1965), the Emotional Reactivity Scale (Nock et al., 2008), the Interpersonal Sensitivity Measure (Boyce & Parker, 1989), the Affect Balance Scale (Bradburn, 1969), and the Social Phobia Inventory (Connor et al., 2000). Data were analyzed using Pearson correlation and structural equation modeling techniques. The findings revealed a significant negative relationship between self-esteem and social anxiety (β = -0.32, p < 0.01). Moreover, emotional reactivity and interpersonal sensitivity showed significant positive relationships with social anxiety (β = 0.35 and β = 0.33, respectively; p < 0.01). Emotional balance had a significant negative direct effect on social anxiety (β = -0.45, p < 0.001), and its mediating role in the relationships between the independent variables and social anxiety was also confirmed. The indirect effects were significant as well. These results suggest that emotional balance can explain part of the influence of internal and interpersonal factors on adolescents’ social anxiety. The findings highlight the importance of teaching emotional regulation skills, strengthening self-esteem, and implementing cognitive-emotional interventions to reduce adolescents’ vulnerability to social anxiety.
Introduction
Adolescence, the developmental period between 12 and 18 years of age, is characterized by extensive biological, cognitive, and emotional changes and is marked by identity crises, transformations in body image, peer pressure, and family conflicts (Sharp et al., 2018). This period is associated with mood fluctuations, decreased self-confidence, and academic and social challenges, which can render adolescents vulnerable to psychological problems (Ausubel, 2002; Adeyi, 2023). One of the most common of these problems is social anxiety, which has widespread negative consequences for academic performance and quality of life (de Lijster et al., 2018). Research indicates that three psychological factors—low self-esteem, emotional reactivity, and interpersonal sensitivity—play a prominent role in the development of social anxiety. Low self-esteem is associated with an increased fear of negative evaluation and heightened social avoidance (Sobhani & Niknam, 2025; Hiller et al., 2017). Emotional reactivity, due to intense and maladaptive responses to stimuli, disrupts emotion processing and exacerbates social anxiety (Stoddard et al., 2017). Interpersonal sensitivity, which involves fear of rejection and exaggerated interpretation of social cues, is also recognized as a significant predictor of social anxiety (Hall et al., 2005; Lampe, 2016). Emotional balance, reflecting the ability to regulate emotions, is diminished in anxious adolescents and may mediate the impact of the aforementioned factors on social anxiety (Thaddeus, 2024). Given the limited comprehensive models in this area, the present study seeks to examine whether emotional balance can mediate the relationship between self-esteem, emotional reactivity, interpersonal sensitivity, and social anxiety among adolescents.
Methods
This study employed a descriptive–correlational design and was based on structural equation modeling. The statistical population comprised 4,621 high school students in Khoy, Iran during the 2024–2025 academic year. Multi-stage cluster sampling was used: first, the city districts were selected as clusters, and then public and private schools within each cluster were randomly chosen. Two classes were randomly selected from each school, yielding a total of 450 students, in accordance with Kline’s (2023) rule for minimum sample size. Inclusion criteria were enrollment in grades 10–12, age between 15 and 18 years, and parental consent. Data were collected anonymously, in compliance with ethical standards, following informed consent. Participation was voluntary with the option to withdraw at any time. Measurement instruments included:
Self-Esteem Scale (Rosenberg, 1965)
Social Anxiety Scale (Connor et al., 2000)
Emotional Reactivity Questionnaire (Nock et al., 2008)
Interpersonal Sensitivity Scale (Boyce & Parker, 1989)
Emotional Balance Scale (Bradburn, 1969)
Data were collected in coordination with schools through in-person administration of self-report questionnaires. After coding and removal of identifying information, data were entered into SPSS. Analyses included descriptive statistics and structural equation modeling using SmartPLS. Throughout all stages, ethical principles, confidentiality, and access to counseling services were maintained.
Results
Data from 450 high school students in Khoy city were analyzed. The sample was balanced in terms of gender, grade level, and age. Descriptive analyses indicated that boys had higher mean scores in self-esteem and emotional balance, whereas girls had higher mean scores in emotional reactivity, interpersonal sensitivity, and social anxiety. Prior to structural model analysis, the data were examined for normality, absence of multicollinearity, and construct reliability and validity, confirming that all necessary conditions were met. Correlation analyses showed that self-esteem was negatively correlated with threat-related variables (emotional reactivity, interpersonal sensitivity, and social anxiety) and positively correlated with emotional balance. In the direct paths, self-esteem negatively predicted social anxiety (β = –0.320) and positively predicted emotional balance (β = 0.290). Emotional reactivity and interpersonal sensitivity increased social anxiety and decreased emotional balance. Emotional balance also had a strong direct negative effect on social anxiety (β = –0.450). In the indirect paths, emotional balance functioned as a significant mediator. Self-esteem reduced social anxiety via emotional balance, while emotional reactivity (β = 0.170) and interpersonal sensitivity (β = 0.160) indirectly increased social anxiety through decreased emotional balance. Model fit indices indicated excellent fit: SRMR = 0.047, NFI = 0.966, R² for social anxiety = 0.52, and R² for emotional balance = 0.47, demonstrating the model’s strong explanatory power for adolescent social anxiety.
Table 3. Direct and Indirect Path Coefficients
Variables
Path Coefficient (β)
t-value
p-value
Self-esteem → Social Anxiety
–0.320
2.431
0.011
Self-esteem → Emotional Balance
0.290
2.490
0.001
Emotional Reactivity → Social Anxiety
0.350
2.651
0.009
Emotional Reactivity → Emotional Balance
–0.380
3.458
0.001
Interpersonal Sensitivity → Social Anxiety
0.330
2.561
0.001
Interpersonal Sensitivity → Emotional Balance
–0.360
2.761
0.001
Emotional Balance → Social Anxiety
–0.450
5.429
0.001
Self-esteem → Emotional Balance → Social Anxiety
–0.430
3.516
0.011
Emotional Reactivity → Emotional Balance → Social Anxiety
0.170
2.780
0.001
Interpersonal Sensitivity → Emotional Balance → Social Anxiety
0.160
2.990
0.009
Discussion and Conclusion
The results of this study indicated that self-esteem, emotional reactivity, and interpersonal sensitivity play a pivotal role in explaining adolescents’ social anxiety, with emotional balance serving as a key mediator among these variables. Self-esteem had both direct and indirect negative effects on social anxiety, suggesting that adolescents with more positive self-concepts experience better emotional balance and lower social anxiety. In contrast, emotional reactivity and interpersonal sensitivity both directly increased social anxiety, with a substantial portion of this effect occurring through diminished emotional balance. These findings are consistent with previous research on the role of self-esteem in reducing social anxiety (Hiller et al., 2017; Liao et al., 2023), the influence of emotional reactivity on emotional disorders (Stoddard et al., 2017; Crum et al., 2021), and the predictive role of interpersonal sensitivity in social anxiety (Harb et al., 2002; Wilhelm et al., 2004). The study’s theoretical framework aligns with cognitive–social models of social anxiety (Wells, 1995), the vulnerability–stress model (Ingram & Luxton, 2005), and emotion regulation theories (Gross, 2015). Within this model, emotional balance acted as a filter, modulating the strength of both risk and protective factors. The findings also have important practical implications: Interventions aimed at enhancing self-esteem, improving emotion regulation skills, training in managing emotional reactions, and reducing interpersonal sensitivity can directly contribute to lowering social anxiety. Despite these contributions, the study has limitations including its cross-sectional design and reliance on self-report measures. Future research is recommended to employ longitudinal designs and more diverse samples to validate and extend these findings.
کلیدواژهها [English]
دوران نوجوانی دورهای حساس بین ۱۲ تا ۱۸سالگی است که با تغییرات سریع جسمی، شناختی و عاطفی همراه است (Sharp et al., 2018). این مرحلۀ انتقالی از کودکی به بزرگسالی، با بحران هویت و جستوجو برای استقلال مشخص میشود (Mansour & Al Sagheer, 2024; Uktamovna, 2025). نوجوانان با چالشهایی متعدد از جمله تغییرات هورمونی، تحول در تصویر بدن، فشار همسالان و تعارض با والدین مواجه هستند. از نظر روانی، رشد تفکر انتزاعی و شکلگیری ارزشهای شخصی گاه منجر به رفتارهای پرخطر یا افسردگی میشود (Ausubel, 2002; Haftlangi, 2025). بحرانهای این دوره شامل نوسانات خلقی، کاهش اعتمادبهنفس، مشکلات تحصیلی و تعیین مسیر شغلی هستند. همچنین، رشد اجتماعی و نیاز به پذیرفتهشدن در گروههای همسال ممکن است به انزوای اجتماعی یا همرنگی با جماعت منجر شود (Beri & Kumar, 2019; Radha, 2025).
اضطراب اجتماعی یکی از شایعترین مشکلات روانی در دوران نوجوانی است که میتواند بر عملکرد تحصیلی، روابط بینفردی و کیفیت زندگی اثر منفی بگذارد (Alkhathami, 2014; de Lijster et al., 2018; Gültekin & Dereboy, 2011). یافتههای پژوهشهای مختلف نشان میدهد این اختلال در میان نوجوانان شیوعی جالب توجه دارد؛ آئون و همکاران گزارش کردند شیوع کلی اختلال اضطراب اجتماعی در نوجوانان حدود ۴-۱۰ درصد است که این میزان با توجه به سن، جنسیت و زیرگونههای مختلف (مانند اضطراب عملکردی، تعاملی و عمومی) متفاوت است و نوجوانان دختر به طرزی معنادار نرخ بالاتری از اختلال اضطراب اجتماعی را نسبت به پسران تجربه میکنند (Aune et al., 2022). شیوع جهانی اختلال اضطراب اجتماعی در کودکان، نوجوانان و جوانان را بین 6/5 تا 1/15 درصد برآورد کرده است. این اختلال معمولاً در نوجوانی (۱۳-۱۸سالگی) آغاز میشود و در جوانی (۲۰-۳۰سالگی) به اوج میرسد (Essau et al., 2018). اختلال اضطراب اجتماعی نه فقط نقش محوری در ایجاد سایر اختلالات روانپزشکی دارد، بلکه با تأثیرات مخرب بر عملکرد واقعی افراد در موقعیتهای اجتماعی، به محدودیتهای جدی در تعاملات و کاهش کیفیت زندگی منجر میشود (Hur et al., 2020).
مطالعات نشان دادهاند عزتنفس (خودارزشمندی)[1] کم، تحریکپذیری هیجانی[2] و حساسیت بینفردی[3] از مهمترین عوامل مرتبط با اضطراب اجتماعی هستند. عزتنفس (خودارزشمندی) کم بهتنهایی یک عامل خطر کلیدی برای توسعۀ اضطراب اجتماعی محسوب میشود (Sobhani & Niknam, 2025). احساس خودارزشمندی یا عزتنفس به درک فرد از ارزش ذاتی خود به عنوان یک انسان، مستقل از دستاوردها، تأیید دیگران یا شرایط بیرونی اشاره دارد (Karanikola et al., 2018). بین اختلال اضطراب اجتماعی و عزتنفس (خودارزشمندی) کم رابطهای دوسویه و تقویتکننده وجود دارد؛ به طوری که ترس مداوم از ارزیابی منفی دیگران موجب تضعیف خودارزشمندی میشود و این کاهش عزتنفس (خودارزشمندی) به نوبۀ خود باعث تشدید اجتناب اجتماعی و علائم اضطرابی میشود (Sella et al., 2024). نتایج مطالعات متعدد دیگر (Hiller et al., 2017; Liao et al., 2023; Obeid et al., 2013; Ritter et al., 2013) نیز همگی حاکی از تأثیر عزتنفس (خودارزشمندی) بر اضطراب اجتماعی هستند.
از سوی دیگر، تحریکپذیری هیجانی که به واکنشهای شدید و نامتناسب به محرکهای عاطفی اشاره دارد و با کاهش تحمل ناکامی و تغییرات سریع خلق همراه است (Saatchi et al., 2023)، با اضطراب اجتماعی مرتبط است. یافتههای استودارد و همکاران نشان داد تحریکپذیری و اضطراب در نوجوانان با روانآسیختگی[4]، هر دو با اختلال در اتصال عصبی آمیگدال-قشر پیشپیشانی و پردازش ناکارآمد هیجانهای چهره مرتبط هستند (Stoddard et al., 2017). کروم و همکاران نیز گزارش کردند تحریکپذیری و اضطراب هر دو با ناهنجاریهای عصبی در پردازش هیجانی مرتبط هستند (Crum et al., 2021).
حساسیت بینفردی نیز که به معنای واکنش پذیری افراطی به رفتارها، نشانهها و انتظارات دیگران است، در پژوهشهای مختلف دارای ارتباطی معنادار با نشانگان اضطراب اجتماعی بوده است. این ویژگی شامل تفسیر افراطی پیامهای اجتماعی، ترس شدید از طردشدن و تمایل به خواندن ذهن دیگران میشود (Hall et al., 2005). افراد با حساسیت بینفردی زیاد بهراحتی احساس نادیده گرفته شدن یا مورد انتقاد قرار گرفتن میکنند (Pietrzak et al., 2005). حساسیت بینفردی از نظر بالینی با اضطراب اجتماعی و اختلال شخصیت اجتنابی مرتبط است (Lampe, 2016). نتایج مطالعات متعدد (Harb et al., 2002; Mohammadian et al., 2018; Vidyanidhi & Sudhir, 2009; Wilhelm et al., 2004) حاکی از نقش تعیینکنندۀ حساسیت بینفردی بر روی نشانگان اضطراب اجتماعی است.
از سوی دیگر، بررسی سازوکارهای روانشناختی دخیل در بروز نشانگان اضطراب اجتماعی نشان میدهد تعادل عاطفی[5] به عنوان یک متغیر روانشناختی مهم، تأثیری معنادار بر این اختلال دارد. تعادل عاطفی به توانایی تنظیم مؤثر هیجانات و حفظ ثبات روانی در مواجهه با چالشهای زندگی اشاره دارد (Thaddeus, 2024). این سازه شامل مدیریت تکانهها، انعطافپذیری هیجانی و سازگاری با تغییرات است (Beshai et al., 2018). افراد دارای تعادل عاطفی هیجانات را بدون سرکوب یا اغراق ابراز میکنند و بین واکنشهای هیجانی و منطقی تعادل برقرار میکنند (Scherer, 2011). ارتباط بین تعادل عاطفی با نشانگان اضطراب اجتماعی دوسویه است؛ پژوهش اورکیولی و همکاران نشان داد اضطراب اجتماعی با کاهش معنادار تعادل عاطفی فرد همراه است (Orcioli-Silva et al., 2021). با این حال، لویتان و همکاران گزارش کردهاند تعادل عاطفی ناکافی با افزایش حساسیت به ارزیابی منفی دیگران و تشدید واکنشهای اجتنابی، سهمی قابل ملاحظه در تداوم و تشدید اضطراب اجتماعی ایفا میکند (Levitan et al., 2012). یافتههای راسل و همکاران نیز بیانگر این بود که تعادل عاطفی ناکافی با ایجاد اختلال در امنیت هیجانی و الگوهای تعاملی ناسازگار، سهم محوری در تداوم و تشدید اضطراب اجتماعی ایفا میکند (Russell et al., 2011).
بررسی ادبیات پژوهشی در حوزۀ حساسیت بینفردی، خودارزشمندی و تحریکپذیری هیجانی، نشان میدهد این سه متغیر روانشناختی قادر هستند در تعادل عاطفی افراد تأثیری معنادار بگذارند. متیو و پریانکا گزارش کردند حساسیت بینفردی زیاد با ایجاد اختلال در فرایندهای تنظیم هیجانی، تعادل عاطفی را بر هم میزند و به واکنشهای هیجانی تشدیدشده و نشخوار فکری مزمن منجر میشود (Mathew & Priyanka, 2023). کارنی و هریگان نیز اذعان داشتند حساسیت بینفردی زیاد با افزایش دقت در ارزیابی حساسیت دیگران همراه است، اما این توانایی شناختی میتواند هزینههای هیجانی قابل ملاحظهای در پی داشته باشد که تعادل عاطفی فرد را تحت تأثیر قرار میدهد (Carney & Harrigan, 2003). عزتنفس (خودارزشمندی) زیاد با ایجاد مکانیسمهای سازگارانهتر تنظیم هیجان، تعادل عاطفی پایدارتری ایجاد میکند، در حالی که عزتنفس کم از طریق تحریفهای شناختی و واکنشهای دفاعی ناسازگارانه، تعادل هیجانی را مختل میکند. همسو با این پژوهش، مطالعات دیگری همچون محمد، دوگان و همکاران و پاپادوپولوس و همکاران نیز حاکی از تأثیر خوداررزشمندی بر تعادل عاطفی افراد است (Dogan et al., 2013; Mohammed, 2019; Papadopulos et al., 2012). همچنین، یافتههای احمد و همکاران، ساعتچی و همکاران و فررا و همکاران، همگی حاکی از آن هستند که تحریکپذیری هیجانی به عنوان یک عامل اختلالگر کلیدی، با کاهش ظرفیت تنظیم هیجانات و افزایش واکنشهای تکانشی، تعادل عاطفی را بهشدت مختل میکند (Ahmed et al., 2023; Saatchi et al., 2023; Ferrara et al., 2024 ).
با وجود شواهد پراکنده در خصوص ارتباط هر یک از این متغیرها با اضطراب اجتماعی یا تعادل عاطفی، هنوز پژوهشهایی اندک مدلهای جامع را بررسی کردهاند که در آنها، تعادل عاطفی به عنوان متغیر میانجی میان این سه عامل روانشناختی و اضطراب اجتماعی عمل کند. بیشتر مطالعات پیشین روابط مستقیم این متغیرها را بررسی کردهاند و کمتر به مکانیسمهای روانشناختی زیربنایی این روابط توجه شده است. این خلأ پژوهشی سبب شده است تا درک ما از فرایندهای واسطهای مؤثر بر اضطراب اجتماعی، به ویژه در دوران حساس نوجوانی، ناقص باقی بماند. شناسایی چنین سازوکارهایی نه فقط به غنای نظریههای مربوط به اضطراب اجتماعی میافزاید، بلکه میتواند به طراحی مداخلات پیشگیرانه و درمانی هدفمند منجر شود تا با بهبود تعادل عاطفی، آثار منفی عزتنفس کم، تحریکپذیری هیجانی و حساسیت بینفردی را کاهش دهند. بر این اساس، پرسش اصلی این است که آیا تعادل عاطفی میتواند نقش میانجی معناداری در ارتباط بین عزتنفس، تحریکپذیری هیجانی و حساسیت بینفردی با نشانگان اضطراب اجتماعی نوجوانان ایفا کند.
روش
این مطالعه از نوع توصیفی، از نوع همبستگی و مبتنی بر مدلیابی معادلات ساختاری است. جامعۀ آماری شامل کلیۀ دانشآموزان مقطع متوسطۀ دوم شهر خوی در سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۴ است که تعداد آنها 4621 نفر است. نمونهگیری به روش خوشهای چندمرحلهای انجام شد. در مرحلۀ نخست، شهر خوی به مناطق جغرافیایی تقسیم و هر منطقه به عنوان یک خوشه در نظر گرفته شد. سپس، تعدادی خوشه به صورت تصادفی انتخاب و در هر خوشه، 5 مدرسۀ دولتی و 2 مدرسۀ غیردولتی به طور تصادفی برگزیده شدند. در ادامه، از میان کلاسهای هر مدرسه، 2 کلاس به صورت تصادفی انتخاب و تمامی دانشآموزان واجد شرایط آنها وارد مطالعه شدند. برای تعیین حجم نمونه، از قاعدۀ کلاین در مطالعات مدلیابی معادلات ساختاری استفاده شد که دستکم ۱۰ نمونه بهازای هر متغیر مشاهدهشده را توصیه میکند (Kline, 2023). با توجه به این قاعده، حداقل حجم نمونه مورد نیاز ۴۰۰ نفر برآورد شد. به منظور پیشگیری از کاهش حجم نمونه بر اثر ریزش احتمالی و افزایش توان آماری، حجم نمونه به ۴۵۰ نفر افزایش یافت و به صورت متناسب میان خوشههای انتخابشده توزیع شد.
ملاکهای ورود شامل اشتغال به تحصیل در مقطع متوسطۀ دوم (پایههای دهم، یازدهم و دوازدهم)، سن بین ۱۵ تا ۱۸ سال و اخذ رضایت کتبی والدین برای مشارکت در پژوهش بودند. ملاکهای خروج شامل عدم تکمیل کامل پرسشنامهها، غیبت در جلسۀ اجرای آزمون و انصراف داوطلبانه در هر مرحله از پژوهش تعیین شدند. ملاحظات اخلاقی در این پژوهش با اخذ رضایت آگاهانۀ کتبی از دانشآموزان و والدین آنها رعایت شدند. اهداف، روش اجرا و تضمین محرمانگی اطلاعات پیش از آغاز مطالعه به طور شفاف توضیح داده شدند. مشارکت در پژوهش داوطلبانه و بدون هیچگونه فشار یا هزینهای بود و امکان انصراف در هر زمان وجود داشت. دادهها به صورت ناشناس جمعآوری و صرفاً برای اهداف علمی به کار گرفته شدند. ابزارهای استفادهشده با رعایت اصول ایمنی روانشناختی طراحی شدند و در صورت نیاز، امکان دسترسی به مشاوره روانی فراهم شد. کلیۀ دادهها با دقت تحلیل شدند و از هرگونه تحریف یا استفادۀ نادرست پیشگیری شد.
مقیاس احساس ارزشمندی روزنبرگ[6]: این مقیاس شامل 10 عبارت کلی است که میزان رضایت از زندگی و احساس خوب دربارۀ خود را میسنجد (Rosenberg, 1965). مقیاس عزتنفس روزنبرگ مشتمل بر ۱۰ ماده است که بر اساس مقیاسی چهاردرجهای از کاملاً مخالف (۱) تا کاملاً موافق (۴) پاسخ داده میشود. ۵ پرسش از ۱۰ پرسش این مقیاس به صورت مثبت و ۵ پرسش دیگر به صورت منفی طراحی شدهاند. پاسخهای مربوط به پرسشهای منفی معکوس و با پاسخهای مربوط به پرسشهای مثبت جمع میشوند تا نمرۀ کلی احساس خودارزشمندی به دست آید. کمترین نمره ۱۰ و بیشترین آن نیز ۴۰ است و کسب نمرات بالاتر به معنای احساس ارزشمندی بیشتر است. ضریب آلفای کرونباخ برای این مقیاس در نوبت اول 87/0 برای مردان و 86/0 برای زنان به دست آمده است. همبستگی آزمون مجدد در دامنۀ 88/0 – 82/0 و ضریب همسانی درونی یا آلفای کرونباخ در دامنۀ 88/0 – 87/0 قرار دارد. این مقیاس از روایی داخلی رضایتبخشی (77/0) برخوردار است. همچنین، همبستگی زیادی با پرسشنامۀ ملی نیویورک و گاتمن در سنجش عزتنفس دارد؛ از این رو، روایی محتوایی آن نیز تأیید شده است (موسوی و حقایق، ۱۳۹۸). در پژوهش حاضر ضریب آلفای کرونباخ 91/0 به دست آمد.
مقیاس اضطراب اجتماعی[7] کانور و همکاران: این ابزار یک مقیاس خودسنجی ۱۷مادهای است که سه مقیاس فرعی ترس (۶ ماده)، اجتناب (۷ ماده) و ناراحتی فیزیولوژیک (۴ ماده) دارد (Connor et al., 2000). هر ماده یا پرسش بر اساس مقیاس لیکرت پنجدرجهای بههیچوجه=0، کم=۱، تا اندازهای=۲، خیلی زیاد=۳ و بینهایت=۴ درجهبندی میشود. کمترین نمره صفر و بیشترین آن نیز ۶۸ است و کسب نمرات بالاتر به معنای هراس اجتماعی بیشتر است. سازندگان این مقیاس پایایی آزمون را بر اساس روش بازآزمایی در فاصلۀ دو هفته 87/0 محاسبه کردند که در سطح 001/0 معنادار بود. آنها همچنین هماهنگی درونی (آلفای کرونباخ) مؤلفههای مقیاس را به طور کلی 94/0 و برای سه مؤلفۀ ترس، اجتناب و خردهمقیاس فیزیولوژیکی بهترتیب برابر 89/0، 91/0 و 80/0 محاسبه کردند که در سطحی بسیار مطلوب قرار داشت. حسنوند عموزاده و همکاران (۱۳۸۹) در نمونۀ غیربالینی در ایران، روایی و پایایی این مقیاس را به دست آوردند. ضریب آلفای پرسشنامه در نیمۀ اول آزمون برابر 82/0، برای نیمۀ دوم آزمون برابر 76/0 و همچنین همبستگی دو نیمۀ آزمون برابر 84/0 و شاخص اسپیرمن براون برابر 91/0 بوده است. همچنین، محاسبۀ آلفای کرونباخ مربوط به کل آزمودنیها در خردهمقیاسهای اضطراب اجتماعی برای اجتناب برابر 75/0، برای ترس برابر 74/0 و برای ناراحتی فیزیولوژیک برابر 75/0 بوده که نشاندهندۀ پایایی رضایتبخش است. روایی همزمان پرسشنامه بر اساس رابطۀ آن با پرسشنامۀ خطای شناختی (CEQ) مقیاس درجهبندی حرمت خود (SERS) و با اضطراب، از نسخۀ تجدیدنظرشدۀ سیاهۀ نشانگان ۹۰پرسشی (SCL-90-R) بهترتیب 35/0، 35/0، 58/0 و 70/0 به دست آمده که گویای روایی مناسب آزمون است. در پژوهش حاضر، ضریب آلفای کرونباخ 87/0 به دست آمد.
پرسشنامۀ واکنش پذیری هیجانی[8] ناک و همکاران: این مقیاس دارای 21 پرسش است. پرسشنامۀ خودگزارشدهی تکعاملی است و تجربۀ واکنشپذیری فردی را در سه بُعد حساسیت، شدت و تدوام هیجان میسنجد (Nock et al., 2008). هر آیتم در یک مقیاس چهاردرجهای از 0 تا 4 نمرهگذاری میشود و کمترین نمره 0 و بیشترین نمره 84 است. ناک و همکاران گزارش کردند این ابزار همسانی درونی بسیار زیادی (94/0) دارد. همچنین، روایی همگرا و واگرای این ابزار از طریق همبستگی با پرسشنامۀ بازداری/ فعالیت رفتاری و پرسشنامۀ مزاج و روایی مالکی نیز از طریق رابطه با افکار و رفتارهای خودآسیبرسان، رضایتبخش گزارش شده است (Nock et al., 2008). این آزمون در سال 1395 به زبان فارسی ترجمه و بر روی گروهی از دانشجویان دانشگاه اراک اجرا شد. نتایج نشان داد این آزمون در جامعۀ ایرانی از اعتباری قابل قبول برخوردار است و آلفای کرونباخ بهدستآمده برابر 9/0 است (سجادینژاد و اکبری، 1396). در پژوهش حاضر ضریب آلفای کرونباخ 89/0 به دست آمد.
مقیاس حساسیت بینفردی[9] بویس و پارکر: این مقیاس برای سنجش حساسیت بینفردی یا حساسیت به طرد اجتماعی ابداع شد (Boyce & Parker, 1989). این پرسشنامه شامل ۳۶ ماده و پنج زیرمقیاس است که عبارتاند از: آگاهی بینفردی، نیاز به تأیید، اضطراب جدایی، کمرویی و عزتنفس شکننده. پاسخها بر روی یک طیف لیکرت چهاردرجهای از ۱ (کاملاً مخالفم) تا ۴ (کاملاً موافقم) نمرهگذاری میشوند. جمع نمرههای همۀ مادهها نمرۀ کل حساسیت بینفردی را نشان میدهد. بیشترین نمرهای که فرد در این مقیاس میتواند کسب کند ۱۴۴ و کمترین نمره ۳۶ است. بویس و پارکر ضرایب آلفای کرونباخ را برای زیرمقیاسهای آگاهی بینفردی 76/0، نیاز به تأیید 55/0، اضطراب جدایی 67/0، کمرویی 63/0، عزتنفس شکننده 59/0 و کل مقیاس 86/0 به دست آوردند (Boyce & Parker, 1989). در ایران، پایایی این مقیاس به روش آلفای کرونباخ برابر 87/0 گزارش شده است (حیاتی و همکاران، 1402). در پژوهش حاضر، ضریب آلفای کرونباخ 91/0 به دست آمد.
مقیاس تعادل عاطفی[10] برادبورن: این مقیاس شامل 10 پرسش و دو مؤلفه (5 پرسش مربوط به عاطفۀ مثبت و 5 پرسش مربوط به عاطفۀ منفی) است که عبارتهای آن به صورت بلی (1) و خیر (0) پاسخ داده میشوند (Bradburn, 1969). نمرات در این مقیاس برای هر کدام از عواطف مثبت و منفی بین صفر تا 5 هستند و از تفاوت میانگین این دو خردهمقیاس، نمرۀ کل تعادل عاطفی به دست میآید. برادبورن در پژوهشی، پایایی آزمون و بازآزمون این مقیای را برای عاطفۀ مثبت، عاطفۀ منفی و تعادل عاطفی بهترتیب 83/0، 81/0 و 76/0 به دست آورد. همچنین، پایایی همسانی درونی عاطفۀ مثبت را بین دامنۀ 55/0 و 73/0 و برای عاطفۀ منفی بین دامنۀ 61/0 و 73/0 گزارش کرده است (Bradburn, 1969). روایی این مقیاس در ارتباط با شاخصهای تکموردی شادی 34/0 تا 38/0 و برای عاطفۀ منفی 33/0 و 38/0 گزارش شده است (نریمانی و همکاران، 1394). در پژوهش حاضر ضریب آلفای کرونباخ 86/0 به دست آمد.
برای گردآوری اطلاعات مورد نیاز این پژوهش، از منابع معتبر شامل کتب روانشناسی و مقالههای علمی داخلی و خارجی استفاده شد. ابزار گردآوری دادهها مجموعهای از پرسشنامههای استاندارد بود که پس از انتخاب خوشهای مدارس مقطع متوسطۀ دوم شهر خوی، در اختیار نمونۀ پژوهش قرار گرفتند. در این فرایند، ابتدا مناطق مختلف شهر به عنوان خوشههای جغرافیایی تعیین شدند، سپس مدارس دولتی و غیردولتی در هر خوشه به صورت تصادفی انتخاب شدند. پس از هماهنگی با مدیران مدارس، جلسات اجرای پرسشنامهها برنامهریزی و پرسشنامهها به صورت خودگزارشی و در حضور پژوهشگر توزیع شدند. دانشآموزان به طور داوطلبانه و با رضایت آگاهانه در پژوهش شرکت کردند. پس از جمعآوری پرسشنامهها، دادهها با دقت بررسی و سپس به صورت کدگذاریشده و بدون درج مشخصات هویتی، وارد نرمافزار SPSS شدند تا محرمانگی اطلاعات کاملاً رعایت شود. برای تحلیل دادهها، در بخش آمار توصیفی از شاخصهای مرکزی (میانگین، میانه، نما)، شاخصهای پراکندگی (واریانس و انحراف معیار)، شاخصهای توزیع (کجی و کشیدگی) و همچنین نمودارها و جداول درصدی استفاده شد. در بخش آمار استنباطی، برای آزمون فرضیهها و بررسی روابط میان متغیرها، از مدلیابی معادلات ساختاری بهره گرفته شد. تحلیلهای آماری با استفاده از نرمافزارهای SPSS و Smart PLSانجام شد.
یافتهها
در پژوهش حاضر، ۴۵۰ دانشآموز مقطع متوسطۀ دوم شهر خوی به عنوان نمونه انتخاب شدند. ترکیب جنسیتی شرکتکنندگان تقریباً متعادل بود؛ به طوری که 1/51 درصد را پسران (۲۳۰ نفر) و 9/48 درصد را دختران (۲۲۰ نفر) تشکیل میدادند. از نظر پایۀ تحصیلی، توزیع دانشآموزان یکنواخت بود و هر یک از پایههای دهم، یازدهم و دوازدهم به طور مساوی 3/33 درصد (۱۵۰ نفر) از کل نمونه را شامل میشدند. در توزیع سنی، 2/22 درصد (۱۰۰ نفر) ۱۵ سال، 7/26 درصد (۱۲۰ نفر) ۱۶ سال، 7/26 درصد (۱۲۰ نفر) ۱۷ سال و 4/24 درصد (۱۱۰ نفر) ۱۸ سال سن داشتند. میانگین سنی شرکتکنندگان 53/16 سال با انحراف معیار 09/1 به دست آمد که نشاندهندۀ همگنی نسبی سنی در نمونه است. این توزیع متعادل از نظر جنسیت، پایۀ تحصیلی و سن، شرایطی مطلوب را برای انجام تحلیلهای آماری و تعمیمپذیری نتایج فراهم کرد. به منظور بررسی الگوی توصیفی متغیرهای پژوهش در میان دختران و پسران، میانگین و انحراف معیار نمرات پنج متغیر اصلی (احساس خودارزشمندی، تحریکپذیری هیجانی، حساسیت بینفردی، تعادل عاطفی و اضطراب اجتماعی) به تفکیک جنسیت محاسبه شد. نتایج نشان داد میانگین نمرۀ احساس خودارزشمندی پسران (08/4 ±) 63/29 و این مقدار اندکی بیشتر از میانگین دختران (21/4±) 85/27 است. در مقابل، میانگین نمرۀ تحریکپذیری هیجانی در دختران (46/9±) 27/51، بیشتر از پسران (87/8 ±) 12/48، به دست آمد. همچنین، میانگین حساسیت بینفردی در دختران (35/12±) ۸۹٫۷۴ نسبت به پسران (58/11±) ۸۴٫۱۹ بیشتر گزارش شد که نشان میدهد دختران نسبت به روابط اجتماعی و ارزیابی دیگران حساستر هستند. از سوی دیگر، میانگین تعادل عاطفی پسران (97/0±) ۳٫۶۲ بیشتر از دختران (05/1±) ۳٫۱۴ بود. در نهایت، میانگین اضطراب اجتماعی در دختران (26/10±) ۴۲٫۳۸ بیشتر از پسران (83/9±) ۳۸٫۹۴ به دست آمد. این اطلاعات به طور خلاصه در جدول 1 آورده شده است.
جدول 1: شاخصهای توصیفی نمونۀ مورد پژوهش
Table 1: Descriptive indicators of the research sample
|
متغیر |
دسته/بازه |
فراوانی (n) |
درصد (%) |
|
جنسیت |
دختر |
220 |
9/48 |
|
پسر |
230 |
1/51 |
|
|
پایه تحصیلی |
دهم |
150 |
3/33 |
|
یازدهم |
150 |
3/33 |
|
|
دوازدهم |
150 |
3/33 |
|
|
سن(سال) |
15 |
100 |
2/22 |
|
16 |
120 |
7/26 |
|
|
17 |
120 |
7/26 |
|
|
18 |
110 |
4/24 |
|
|
|
میانگین / انحراف معیار |
- |
- |
|
جمع کل نمونه |
53/16 (±1/09) |
450 |
100 |
پیش از انجام مدلیابی معادلات ساختاری در نرمافزار Smart PLS، مفروضههای آماری لازم بررسی شدند و نتایج حاکی از تأیید کامل آنها بود. ابتدا نرمالبودن توزیع دادهها با استفاده از آزمون کولموگروف–اسمیرنوف ارزیابی شد. با توجه به حجم زیاد نمونه، علاوه بر این آزمون، شاخصهای کجی[11] و کشیدگی[12] نیز بررسی شدند. نتایج نشان داد سطح معناداری تمامی متغیرها و خردهمقیاسها بیش از 05/0 است و مقادیر کجی و کشیدگی در محدودۀ قابل قبول قرار دارند (2+ و 2-) که نشان میدهد توزیع دادهها از نظر آماری تقریباً نرمال است و امکان استفاده از روشهای پارامتریک وجود دارد. در گام بعد، مفروضۀ چندهمخطی با محاسبۀ مقادیر تولرانس و VIF بررسی شد. تمامی مقادیر تولرانس بیشتر از 10/0 و مقادیر VIF بهمراتب کمتر از 5 و به ویژه کمتر از 2 گزارش شدند که بیانگر عدم وجود همخطی شدید میان متغیرهاست. سپس، استقلال باقیماندههای خطا با آزمون همبستگی بین خطاها ارزیابی شد. در این آزمون، ضرایب همبستگی کم و سطوح معناداری بیش از 05/0 نشان داد خطاها از یکدیگر مستقل هستند و این پیشفرض نیز برقرار است. افزون بر این، پایایی و روایی سازهها از طریق شاخصهای آلفای کرونباخ، Rho-A، پایایی ترکیبی (CR) و میانگین واریانس استخراجشده (AVE) ارزیابی شد. تمامی مقادیر آلفای کرونباخ و CR بیشتر از 70/0، و مقادیر AVEبیش از 50/0 بودند که این امر روایی همگرا و همسانی درونی مطلوب ابزار را تأیید میکند. این نتایج بیانگر آن است که دادهها از کیفیت، استقلال و ویژگیهای روانسنجی مناسب برخوردار هستند و بستر لازم برای انجام مدلیابی معادلات ساختاری با اطمینان فراهم شده است.
قبل از بررسی مدل، آزمون همبستگی پیرسون انجام شد تا روابط بین متغیرها ارزیابی شود. طبق جدول 2، نتایج نشان داد خودارزشمندی با تحریکپذیری هیجانی، حساسیت بینفردی و اضطراب اجتماعی همبستگی منفی و معنادار دارد؛ r بین 42/0- تا 50/0- و 01/0p<، به این معنا که افزایش خودارزشمندی با کاهش این متغیرها همراه است. همچنین، خودارزشمندی با تعادل عاطفی همبستگی مثبت و معنادار دارد (r=0.55, p<0.01) که نشاندهندۀ ارتباط مثبت بین این دو متغیر است. تحریکپذیری هیجانی، حساسیت بینفردی و اضطراب اجتماعی همگی با هم همبستگی مثبت و قوی دارند ( از 48/0 تا 60/0)، (01/0p<) و هر سه متغیر با تعادل عاطفی همبستگی منفی و معناداری را نشان دادند (بین 55/0- تا 62/0-) ، (01/0p<). این نتایج پیشفرضی مناسب را برای بررسی مدل ساختاری فراهم میکنند.
پس از اطمینان از برقراری تمامی مفروضههای آماری و تأیید پایایی و روایی ابزارها، تحلیل مدلیابی معادلات ساختاری به روش حداقل مربعات جزئی (PLS-SEM) در نرمافزار Smart PLS انجام شد. این روش به دلیل توانایی آن در تحلیل همزمان روابط پیچیدۀ میان متغیرهای آشکار و پنهان، مناسببودن برای نمونههای نسبتاً متوسط و عدم الزام به نرمالبودن توزیع دادهها، به عنوان رویکرد اصلی تحلیل انتخاب شد. مدل پژوهش شامل مسیرهای مستقیم و غیرمستقیم میان احساس خودارزشمندی، تحریکپذیری هیجانی و حساسیت بینفردی با اضطراب اجتماعی، با نقش میانجی تعادل عاطفی است. در گام نخست، مدل اندازهگیری برای ارزیابی پایایی، روایی همگرا و روایی واگرا بررسی شد و در گام دوم، مدل ساختاری (شکل 1) به منظور آزمون فرضیهها و تعیین ضرایب مسیر ارزیابی شد. شاخصهای برازش مدل نیز برای اطمینان از کیفیت کلی تبیین روابط و انطباق مدل نظری با دادههای تجربی گزارش شدند.
جدول 2: نتایج آزمون همبستگی پیرسون بین متغیرهای پژوهش
Table 2: Results of Pearson correlation test between research variables
|
متغیر |
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
|
1-خودارزشمندی |
1 |
|
|
|
|
|
2-تحریکپذیری هیجانی |
**45/0- |
1 |
|
|
|
|
3-حساسیت بینفردی |
**42/0- |
**48/0 |
1 |
|
|
|
4-تعادل عاطفی |
**55/0 |
**60/0- |
**55/0- |
1 |
|
|
5-اضطراب اجتماعی |
**50/0- |
**60/0 |
**58/0 |
**62/0- |
1 |
P<0.05*, p< 0.01**
بر اساس نتایج جدول 3، میتوان گفت خودارزشمندی به طرزی معنادار اضطراب اجتماعی را کاهش میدهد؛ یعنی افرادی که احساس ارزشمندی بیشتری نسبت به خود دارند، کمتر دچار اضطراب در موقعیتهای اجتماعی میشوند. همچنین، خودارزشمندی رابطهای مثبت با تعادل عاطفی دارد؛ به این معنا که هرچه فرد از خودپندارهای مثبتتر برخوردار باشد، بهتر میتواند هیجانات خود را تنظیم کند. تحریکپذیری هیجانی به شکل مستقیم و معنادار باعث افزایش اضطراب اجتماعی میشود و در عین حال، رابطهای معکوس با تعادل عاطفی دارد؛ یعنی هرچه فرد هیجانیتر و واکنشپذیرتر باشد، تعادل عاطفی او کاهش مییابد. حساسیت بینفردی نیز به طور مستقیم سطح اضطراب اجتماعی را افزایش میدهد و با تعادل عاطفی رابطۀ منفی دارد؛ به این معنا که افراد حساس در روابط بینفردی معمولاً هیجاناتی ناپایدارتر را تجربه میکنند. از سوی دیگر، تعادل عاطفی تأثیری مستقیم و معنادار در کاهش اضطراب اجتماعی دارد و نقشی بسیار مهم در تبیین آن ایفا میکند. علاوه بر این، مسیرهای غیرمستقیم نیز حاکی از آن هستند که تعادل عاطفی به عنوان یک متغیر میانجی، رابطۀ بین خودارزشمندی، تحریکپذیری هیجانی و حساسیت بینفردی با اضطراب اجتماعی را تقویت یا تضعیف میکند. به طور مشخص، خودارزشمندی از طریق تقویت تعادل عاطفی به کاهش اضطراب اجتماعی منجر میشود، در حالی که تحریکپذیری هیجانی و حساسیت بینفردی با تضعیف تعادل عاطفی، به طور غیرمستقیم نیز موجب افزایش اضطراب اجتماعی میشوند. به طور کلی، یافتهها نشان میدهد تقویت خودارزشمندی و تعادل عاطفی و نیز کاهش تحریکپذیری هیجانی و حساسیت بینفردی، میتوانند راهبردهایی مؤثر برای کاهش اضطراب اجتماعی باشند.
شکل 1: مدل ساختاری اضطراب اجتماعی بر اساس خودارزشمندی، تحریکپذیری هیجانی و حساسیت بینفردی با میانجیگری تعادل عاطفی
Figure 1: Structural model of social anxiety based on self-esteem, emotional excitability, and interpersonal sensitivity mediated by emotional balance
مقادیر بهدستآمده برای شاخصهای برازش مدل ساختاری (جدول 4) بیانگر کیفیت زیاد انطباق مدل با دادههای پژوهش است. شاخص برازش استاندارد ریشه میانگین مربعات (SRMR) برابر با 047/0 محاسبه شد که کمتر از آستانۀ مطلوب 08/0 و حاکی از برازش بسیار مناسب مدل است. همچنین، شاخص برازش نرمالشده (NFI) معادل 966/0 به دست آمد که فراتر از حد مطلوب 90/0 است و نشان میدهد مدل پیشنهادی نسبت به مدل پایه از توان تبیین بسیار خوبی برخوردار است. این مقادیر به طور کلی تأیید میکنند ساختار روابط بین متغیرها در مدل با دادههای تجربی همخوانی زیادی دارد و مدل ساختاری پژوهش از برازشی قابل قبول و اطمینانبخش برخوردار است. علاوه بر این، مقادیر R² نشان دادند مدل توان تبیین 52 درصد از واریانس اضطراب اجتماعی و 47 درصد از واریانس تعادل عاطفی را دارد که نشاندهندۀ قدرت تبیین متوسط تا خوب ساختار روابط پیشنهادی است. شاخص Q² برای هر دو متغیر وابسته مثبت و بیشتر از صفر بود (اضطراب اجتماعی = 36/0 و تعادل عاطفی = 32/0) که بیانگر پیشبینیپذیری مناسب و قابل اعتماد مدل است. همچنین، شاخص کلی برازش مدل (57/0GOF=) بالاتر از آستانه 36/0 قرار داشت و این امر نشاندهندۀ برازش کلی مطلوب مدل و همخوانی مناسب آن با دادههای تجربی است. به طور کلی، این شاخصها تأیید میکنند ساختار روابط بین متغیرها در مدل پایدار، معتبر و از کیفیت روانسنجی مناسبی برخوردار است و تحلیلهای مسیر مستقیم و غیرمستقیم میتوانند با اطمینان برای تبیین اضطراب اجتماعی نوجوانان استفاده شوند.
جدول 3: ضرایب مسیر مستقیم و غیرمستقیم
Table 3: Direct and indirect path coefficients
|
متغیرها |
ضرایب مسیر (بتا) |
آمارۀ تی |
p-value |
معناداری |
|
خودارزشمندی← اضطراب اجتماعی |
320/0- |
431/2 |
011/0 |
معنادار |
|
خودارزشمندی ← تعادل عاطفی |
290/0 |
490/2 |
000/0 |
معنادار |
|
تحریکپذیری هیجانی← اضطراب اجتماعی |
350/0 |
651/2 |
009/0 |
معنادار |
|
تحریکپذیری هیجانی ← تعادل عاطفی |
380/0- |
458/3 |
000/0 |
معنادار |
|
حساسیت بینفردی ← اضطراب اجتماعی |
330/0 |
561/2 |
000/0 |
معنادار |
|
حساسیت بینفردی ← تعادل عاطفی |
360/0- |
761/2 |
000/0 |
معنادار |
|
تعادل عاطفی← اضطراب اجتماعی |
450/0- |
429/5 |
001/0 |
معنادار |
|
خودارزشمندی ← تعادل عاطفی ← اضطراب اجتماعی |
430/0- |
516/3 |
011/0 |
معنادار |
|
تحریکپذیری هیجانی ← تعادل عاطفی ← اضطراب اجتماعی |
170/0 |
780/2 |
000/0 |
معنادار |
|
حساسیت بینفردی ← تعادل عاطفی ← اضطراب اجتماعی |
160/0 |
990/2 |
009/0 |
معنادار |
جدول 4: شاخصهای برازش مدل ساختاری
Table 4: Structural model fit indices
|
شاخصها |
مقدار |
تفسیر نتایج |
|
شاخص برازش استاندارد ریشه میانگین مربعات (SRMR) |
047/0 |
مطلوب (کمتر از 08/0) |
|
شاخص برازش نرمالشده (NFI) |
966/0 |
مطلوب (بیشتر از 90/0) |
|
R² اضطراب اجتماعی |
52/0 |
بیشتر از حد متوسط، نشاندهندۀ توان تبیین مناسب مدل است. |
|
R² تعادل عاطفی |
47/0 |
بیشتر از حد متوسط، نشاندهندۀ توان تبیین مناسب مدل است. |
|
Q² اضطراب اجتماعی |
36/0 |
مثبت و بیشتر از 0، بیانگر پیشبینیپذیری خوب مدل است. |
|
Q² تعادل عاطفی |
32/0 |
مثبت و بیشتر از 0، بیانگر پیشبینیپذیری خوب مدل است. |
|
GOF |
57/0 |
بیشتر از 36/0، نشاندهندۀ برازش کلی مطلوب مدل است. |
بحث
هدف اصلی پژوهش حاضر بررسی نقش احساس خودارزشمندی، تحریکپذیری هیجانی و حساسیت بینفردی در پیشبینی نشانگان اضطراب اجتماعی دانشآموزان، با تأکید ویژه بر نقش میانجی تعادل عاطفی بود. نتایج تحلیل معادلات ساختاری نشان داد احساس خودارزشمندی رابطهای منفی و معنادار با اضطراب اجتماعی دارد؛ به بیان دیگر، نوجوانانی که از خودپندارهای مثبتتر برخوردار هستند، در مواجهه با موقعیتهای اجتماعی، اضطراب کمتری را تجربه میکنند. این اثر هم به صورت مستقیم و هم از طریق افزایش تعادل عاطفی عمل میکند.
در مقابل، تحریکپذیری هیجانی و حساسیت بینفردی هر دو رابطهای مثبت و معنادار با اضطراب اجتماعی داشتند. افراد با تحریکپذیری یا حساسیت بینفردی بیشتر نه فقط مستعدتر به واکنشهای هیجانی افراطی و تفسیر تهدیدآمیز موقعیتهای اجتماعی هستند، بلکه تعادل عاطفی کمتری را نیز نشان میدهند که خود به تشدید اضطراب اجتماعی منجر میشود. تعادل عاطفی در این مدل هم نقش مستقیم کاهنده در اضطراب اجتماعی داشت و هم به عنوان میانجی عمل کرد. مسیرهای غیرمستقیم تأیید کردند بخشی از تأثیر متغیرهای پیشبین بر اضطراب اجتماعی از طریق تغییر در سطح تعادل عاطفی تبیین میشود. شاخصهای برازش مدل (SRMR=0.047, NFI=0.966) نیز نشان دادند مدل پیشنهادی انطباقی مطلوب با دادههای تجربی دارد.
یافتههای حاضر همسو با مجموعهای از پژوهشهای پیشین است. در زمینۀ خودارزشمندی، مطالعاتی همچون کار سبحانی و نیکنام، لیائو و همکاران و هیلر و همکاران بارها نشان دادهاند عزتنفس (خودارزشمندی) کم یک عامل خطر برای اضطراب اجتماعی است و این دو متغیر رابطهای تقویتکننده و دوسویه دارند(Hiller et al., 2017; Sobhani & Niknam, 2025; Liao et al., 2023). پژوهش حاضر این ارتباط را تأیید و مسیر واسطهای تعادل عاطفی را نیز روشن کرده است. در حوزۀ تحریکپذیری هیجانی، نتایج با گزارشهای استودارد و همکاران و کروم و همکاران مطابقت دارد که نشان دادهاند تحریکپذیری زیاد با اختلال در پردازش هیجان و کاهش کارآمدی تنظیم هیجانی همراه است (Crum et al., 2021; Stoddard et al., 2017). آنها یافتههای کنونی این موضوع را تأیید کردند و نشان دادند بخشی مهم از این اثر از طریق کاهش تعادل عاطفی رخ میدهد. در رابطه با حساسیت بینفردی، هارب و همکاران، ویدیاندیهی و سادهیر و ویلهلم و همکاران نشان دادهاند حساسیت بیش از حد به نشانههای اجتماعی با اضطراب اجتماعی و حتی اختلال شخصیت اجتنابی مرتبط است (Harb et al., 2002; Wilhelm et al., 2004; Vidyanidhi & Sudhir, 2009). پژوهش حاضر این رابطه را تأیید و مسیر واسطهای تعادل عاطفی را برجسته کرد. از سوی دیگر، نتایج با مطالعاتی همراستاست که نشان دادهاند عزتنفس (خودارزشمندی) زیاد با بهبود تعادل هیجانی همراه است؛ و نیز با یافتههایی که گزارش کردهاند کاهش تعادل هیجانی پیامد مستقیم تحریکپذیری زیاد است، همراستاست (Ahmed et al., 2023; Ferrara et al, 2024; Mohammed, 2019).
این یافتهها را میتوان در چارچوب مدلهای چندعاملی اضطراب اجتماعی و نظریههای تنظیم هیجان به طور دقیق تبیین کرد. بر اساس مدل شناختی–اجتماعی اضطراب اجتماعی (Wells, 1995)، این اختلال زمانی شکل میگیرد و تداوم مییابد که سه مؤلفۀ کلیدی همزمان فعال باشند: باورهای منفی دربارۀ خود، حساسیت بیش از حد به نشانههای اجتماعی و ناتوانی در تنظیم کارآمد هیجانات. نتایج پژوهش حاضر نشان داد هر سه متغیر پیشبین (خودارزشمندی، تحریکپذیری هیجانی و حساسیت بینفردی) در ارتباط معنادار با اضطراب اجتماعی هستند و بخشی مهم از این اثرگذاری از مسیر تعادل عاطفی رخ میدهد.
عزتنفس زیاد موجب میشود فرد تهدید اجتماعی را کمتر ادراک کند و از سوگیریهای شناختی منفی نسبت به ارزیابی دیگران بکاهد (Beer, 2014). یافتههای این پژوهش با این دیدگاه همخوان است و نشان میدهد خودارزشمندی علاوه بر اثر مستقیم کاهنده بر اضطراب اجتماعی، با ارتقای تعادل عاطفی نیز به کاهش این اضطراب کمک میکند. به بیان دیگر، عزتنفس زیاد موجب ثبات هیجانی و انعطافپذیری هیجانی بیشتر میشود و این امر مقاومت فرد را در برابر فشارهای اجتماعی تقویت میکند.
تحریکپذیری هیجانی نیز موجب میشود فرد در موقعیتهای اجتماعی، حتی در مواجهه با تهدیدهای خفیف، پاسخهای اضطرابی شدید نشان دهد (Goldin et al., 2009). یافتههای این پژوهش مؤید آن است که تحریکپذیری هیجانی هم به صورت مستقیم و هم از طریق تضعیف تعادل عاطفی، اضطراب اجتماعی را افزایش میدهد. این نتیجه با مطالعات علوم اعصابهمراستاست که ارتباط بین تحریکپذیری زیاد و اختلال در مدارهای آمیگدال–قشر پیشپیشانی را نشان دادهاند (Benarroch, 2015; Ibrahim et al., 2022).
همچنین، نتایج این پژوهش نشان داد حساسیت بینفردی، علاوه بر اثر مستقیم بر اضطراب اجتماعی، از طریق کاهش تعادل عاطفی نیز اثرگذار است. این یافته را میتوان در چارچوب نظریۀ آسیبپذیری–استرس اینگرام و لاکستون تبیین کرد که بیان میکنند ویژگیهای شخصیتی آسیبپذیر (مانند حساسیت بینفردی) در مواجهه با موقعیتهای استرسزا (مانند تعاملات اجتماعی) احتمال بروز اختلالات اضطرابی را افزایش میدهند، مگر آنکه یک عامل محافظتی مانند تعادل عاطفی فعال باشد (Ingram & Luxton, 2005). تعادل عاطفی در پژوهش حاضر به عنوان مکانیسم واسطهای کلیدی شناسایی شد که مسیر اثرگذاری متغیرهای شخصیتی و بینفردی بر اضطراب اجتماعی را توضیح میدهد. یافتههای پیشین نیز نشان دادهاند تعادل عاطفی کم با حساسیت بیشتر به ارزیابی منفی، واکنشهای اجتنابی شدیدتر و کاهش انعطافپذیری روانشناختی همراه است؛ بنابراین، میتوان نتیجه گرفت تعادل عاطفی نقش «فیلتری» دارد که شدت و جهت اثرگذاری عوامل خطر (مانند تحریکپذیری و حساسیت بینفردی) و عوامل محافظتی (مانند خودارزشمندی) را بر اضطراب اجتماعی تعدیل میکند. در یک چارچوب تلفیقی، میتوان مدل نهایی این پژوهش را ترکیبی از نظریۀ شناختی–اجتماعی اضطراب اجتماعی (Wells, 1995)، مدل آسیبپذیری–استرس (Ingram & Luxton, 2005) و مدلهای تنظیم هیجان (Gross, 2015) دانست. بر این اساس، خودارزشمندی کم، تحریکپذیری هیجانی زیاد و حساسیت بینفردی زیاد به عنوان عوامل آسیبپذیری عمل میکنند و تعادل عاطفی به عنوان یک متغیر میانجی میتواند مسیر اثرگذاری این عوامل بر اضطراب اجتماعی را تضعیف یا تشدید کند. این مدل، علاوه بر تقویت پشتوانۀ نظری اضطراب اجتماعی، پیامدهای عملی مهمی برای طراحی مداخلات مدرسهمحور دارد؛ از جمله آموزش مهارتهای تنظیم هیجان، ارتقای عزتنفس و کاهش حساسیتهای هیجانی و بینفردی به منظور پیشگیری از شکلگیری و تداوم اضطراب اجتماعی در نوجوانان.
نتیجهگیری
نتایج این پژوهش نشان داد خودارزشمندی کم، تحریکپذیری هیجانی زیاد و حساسیت بینفردی شدید به طرزی معنادار با افزایش اضطراب اجتماعی در دانشآموزان مرتبط هستند؛ به طوری که خودارزشمندی از طریق تقویت تعادل عاطفی نقش محافظتی ایفا میکند، در حالی که تحریکپذیری هیجانی و حساسیت بینفردی با تضعیف تعادل عاطفی، شرایط را برای بروز اضطراب اجتماعی فراهم میکنند. تعادل عاطفی به عنوان مکانیسم کلیدی، هم به صورت مستقیم بر کاهش اضطراب اجتماعی تأثیر دارد و هم مسیرهای غیرمستقیم متغیرهای پیشبین را میانجیگری میکند. این یافتهها که با شاخصهای برازش مطلوب مدل (SRMR=0.047, NFI=0.966) تأیید شدهاند، اهمیت توجه همزمان به عوامل شخصیتی و هیجانی را در درک و درمان اضطراب اجتماعی نشان میدهند و بر ضرورت طراحی مداخلات جامع مدرسهمحور تأکید میکنند که هم بر افزایش عزتنفس (خودارزشمندی) و هم بر بهبود تنظیم هیجانات تمرکز دارند.
با وجود دستاوردهای ارزشمند این پژوهش، برخی از محدودیتها باید در تفسیر نتایج مدنظر قرار گیرند. نخست، طراحی مطالعه از نوع مقطعی و همبستگی است و بنابراین، امکان استنتاج علیّت مستقیم بین متغیرها وجود ندارد. دوم، دادهها با استفاده از پرسشنامههای خودگزارشی جمعآوری شدهاند که احتمال سوگیری ناشی از پاسخهای اجتماعی مطلوب یا خطاهای خودگزارشی را افزایش میدهد. جامعۀ آماری نیز محدود به دانشآموزان متوسطۀ دوم شهر خوی است و تعمیم یافتهها به سایر مناطق و گروههای سنی باید با احتیاط انجام شود. در راستای بهبود پژوهشهای آتی، پیشنهاد میشود از طراحیهای طولی یا مداخلهای برای بررسی روابط علّی استفاده شود، ابزارهای روانسنجی بهروزتر و ترکیب روشهای خودگزارشی با دادههای مشاهدهای یا گزارش معلمان/والدین بهکار گرفته شوند و نمونههای متنوع شهری و روستایی و گروههای سنی مختلف را شامل شوند.
با توجه به نقش مثبت خودارزشمندی و تعادل عاطفی در کاهش اضطراب اجتماعی، برنامههای آموزشی مدرسهمحور باید با هدف ارتقای عزتنفس و مهارتهای تنظیم هیجان طراحی شوند؛ همچنین، با توجه به اثر مستقیم و غیرمستقیم تحریکپذیری هیجانی و حساسیت بینفردی بر اضطراب اجتماعی، آموزش مهارتهای مدیریت واکنشهای هیجانی و تقویت انعطافپذیری اجتماعی در نوجوانان ضروری است؛ در نهایت، مداخلات روانشناختی و برنامههای پیشگیرانه باید به گونهای طراحی شوند که تعادل عاطفی به عنوان عامل میانجی تقویت شود تا اثرات عوامل آسیبپذیری شخصیتی و بینفردی بر اضطراب اجتماعی کاهش یابد.
منابع
[1] Self-Esteem
[2] Emotional Reactivity
[3] Interpersonal Sensitivity
[4] Psychopathology
[5] Emotional Balance
[6] Rosenberg Self-Esteem Scale (RSES)
[7] Social Anxiety Scale
[8] Emotional Reactivity Scale (ERS)
[9] Interpersonal Sensitivity Measure (IPSM)
[10] Bradburn Affect Balance Scale (ABS)
[11] Skewness
[12] Kurtosis
)