نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه روانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی ، دانشگاه لرستان، خرمآباد، ایران.
2 استاد، گروه روانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسان، دانشگاه لرستان، خرمآباد، ایران.
3 دانشجوی دکتری، گروه روانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرمآباد، ایران.
چکیده
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
The present study aimed to investigate the mediating role of self-control in the relationship between parental psychological control and smartphone addiction. This research employed a descriptive-correlational design using structural equation modeling. The statistical population included all high school students in Khorramabad during the 2024–2025 academic year. A total of 400 students were selected through convenience sampling. The data collection instruments included the Parental Psychological Control Scale ,the short form of the Smartphone Addiction Questionnaire , and the Brief Self-Control Scale . Descriptive statistics (mean and standard deviation) were used to summarize the findings, while Pearson correlation and structural equation modeling were used for data analysis through SPSS and AMOS software. The results revealed a significant positive relationship between parental psychological control and smartphone addiction (p< 0.01). Additionally, a significant negative relationship was found between self-control and smartphone addiction (p< 0.01). The structural model analysis indicated that self-control significantly mediates the relationship between parental psychological control and smartphone addiction (p< 0.01). Excessive psychological control by parents undermines adolescents’ self-control skills, thereby paving the way for unhealthy dependence on smartphones. Based on this, it can be concluded that in order to take measures to reduce smartphone addiction among teenagers, the focus should be on decreasing parents' psychological control and increasing self-control in adolescents.
Introduction
Nowadays, smartphones have become an essential part of our lives, bringing us convenience and enjoyment (Liu et al., 2023). However, a serious issue that has emerged is the phenomenon of smartphone addiction, which may have specific negative impacts on daily life (Billieux et al., 2015). Given the potentially significant adverse effects of smartphone addiction, it is crucial for researchers to examine the underlying psychological mechanisms and antecedents that may put individuals at risk for this addictive behavior. One variable that may influence smartphone addiction is parental psychological control (Li & Liu, 2025; Chen et al., 2025). Parental psychological control hinders the fulfillment of basic psychological needs such as autonomy, competence, and relatedness. In turn, this increases the likelihood of negative behaviors, such as problematic smartphone use.
Ultimately, it can be said that parental psychological control is one of the precursors of smartphone addiction. Therefore, identifying the mediating variables through which parental psychological control affects students’ smartphone use is essential. Self-control is a fundamental component of an individual's personality system and refers to a person's ability to regulate and manage behavior, emotions, cognitive activities, and more, based on social standards or personal will (Cai et al., 2021). In fact, self-control is one of the most important manifestations of adolescent socialization and a key factor in resisting stress, negative emotions, and even high-risk external behavioral problems during adolescence. Research has shown that self-control plays a mediating role between various dimensions of parenting and externalizing behaviors (Muftić & Updegrove, 2018).
Studies have also shown that psychological control impedes the development of self-control in adolescents, which in turn can lead to problematic internet and smartphone use (Qian et al., 2022). Based on the above, it can be concluded that parental psychological control may influence students’ smartphone usage by affecting their self-control. Therefore, the present study aims to examine the mediating role of self-control in the relationship between parental psychological control and smartphone addiction.
Method
The present study employed a descriptive-correlational research design using structural equation modeling (SEM). The statistical population consisted of all high school students (second level of secondary education) in Khorramabad during the 2024–2025 academic year. From this population, a sample of 400 students was selected using convenience sampling. The data collection instruments included the Parental Psychological Control Scale (Soenens et al., 2010), the short form of the Smartphone Addiction Questionnaire (Lin et al., 2017), and the Brief Self-Control Scale (Tangney et al., 2004). Descriptive statistics such as mean and standard deviation were used to describe the data, and Pearson correlation tests as well as structural equation modeling (SEM) were conducted using SPSS-26 and AMOS-24 software.
Results
In structural equation modeling, various fit indices are used to evaluate the model. The results of examining some of them have shown that these indices are within the normal range; (X2/df=2.09, GFI=0.95, IFI=0.98, CFI=0.98, RMSEA=0.08) therefore, the conceptual model of this study has a good fit. Table (1) presents the significance of the direct path coefficients in the model, all of which were found to be statistically significant.
Table 1. Coefficients of the direct paths of the model
P
Sobel test
t
SE
standard coefficients
Direct effect
0.001
-
6.473
0.047
0.187
Parent's psychological control on smartphone addiction
0.001
-
-4.937
0.138
-0.648
Parents' psychological control on self-control
0.001
-
-4.268
0.106
-0.692
Self-control on smartphone addiction
0.001
3.812
-
0.162
0.448
Parental Psychological Control on Smartphone Addiction Through Self-Control
0.001
-
-
0.209
0.635
Total Effect
Table (1) shows that the direct effect of parental psychological control on smartphone addiction is positive and significant (p<0.01), and its direct effect on self-control is negative and significant (p<0.01). The direct effect of self-control on smartphone addiction is also negative and significant (p<0.01). An examination of the significance of indirect effects revealed that parental psychological control can indirectly and positively influence students' smartphone addiction through self-control in a significant way (p<0.01).
Discussion
This study aimed to examine the mediating role of self-control in the relationship between parental psychological control and smartphone addiction. The results showed that the conceptual model had a good fit and that parental psychological control influenced adolescent smartphone addiction both directly and indirectly (through the mediation of self-control). To explain these findings, we can argue that parental psychological control requires children to obey the views and conform to the expectations of adults. Since this approach conflicts with adolescents' psychological need for independent development (Chen et al., 2025), such control can lead to depression, feelings of inadequacy, or intentional defiance of parental demands. To escape these negative emotions, adolescents may turn to excessive smartphone use. Furthermore, parental psychological control may hinder the development of adolescent autonomy, leading to insufficient self-regulation when facing temptation and pressure, which in turn results in reduced self-control (Lin & Li, 2024). In other words, parental psychological control may negatively affect adolescents' self-control through intrusive involvement in their lives. This low self-control then causes adolescents to resort to excessive smartphone use to regulate their emotions or escape unpleasant feelings, leaving them with less ability to resist the temptation to use their phones.
کلیدواژهها [English]
امروزه، گوشیهای هوشمند به یک ضرورت در زندگی ما تبدیل شدهاند و برای ما راحتی و لذت را به ارمغان میآورند (Liu et al., 2023). ما میتوانیم از گوشی هوشمند به عنوان ابزاری برای تماسها، پیامها، ارتباطات، بازیها، خرید، تراکنشهای مالی و غیره استفاده کنیم که به نظر میرسد جایگاهی مهمتر در جامعۀ مدرن پیدا کرده است (Ko & Ha, 2019). با این حال، مسألهای جدی که ظهور پیدا کرده است، پدیدۀ اعتیاد به گوشیهای هوشمند است که ممکن است اثرات منفی خاصی را در زندگی روزمره به همراه داشته باشد (Billieux et al., 2015). اعتیاد به گوشیهای هوشمند[1] از نظر مفهومی به عنوان استفادۀ بیش از حد از گوشیهای هوشمند همراه با اختلال عملکرد مرتبط و علائم حاصل مشابه آنچه در سایر رفتارهای اعتیادآور مانند ترک و تحمل مشاهده میشود، تعریف میشود (Elhai et al., 2019). پژوهشهای گذشته نشان دادهاند اعتیاد به گوشیهای هوشمند میتواند منجر به مجموعهای از مشکلات سلامت روان مانند افسردگی، تنهایی، اضطراب، استرس، عزتنفس کم، خودکارآمدی کم و غیره شود (Wang et al., 2019; Kara et al., 2021). برخی از پژوهشگران تأیید کردهاند استفاده مشکلساز از گوشیهای هوشمند میتواند کیفیت خواب کم و سایر علائم جسمی مانند سندرمهای چشمی، خستگی بدن، اختلال عملکرد فیزیولوژیکی و ضعف سیستم ایمنی را به همراه داشته باشد (Xie et al., 2018; Yang et al., 2019). علاوه بر این، پژوهشگران دریافتهاند اعتیاد به گوشیهای هوشمند میتواند باعث وقفۀ تحصیلی شود که ممکن است اثراتی نامطلوب بر عملکرد تحصیلی دانشآموزان داشته باشد (Hawi & Samahi, 2016). از آنجا که اعتیاد به گوشیهای هوشمند میتواند تأثیرهای منفی بسیار زیادی ایجاد کند، برای پژوهشگران ضروری است تا پیشینهها و مکانیسمهای روانشناختی زیربنایی را بررسی کنند که ممکن است افراد را در معرض خطر این رفتار اعتیادآور قرار دهند. این امر نه فقط برای درک ارتباط بین این متغیرها مفید خواهد بود، به پیشگیری مؤثر و مداخلۀ زودهنگام در این اختلال رفتاری نیز کمک خواهد کرد.
از جملۀ متغیرهایی که میتواند بر اعتیاد به گوشیهای هوشمند تأثیرگذار باشد، کنترل روانشناختی والدین[2] است (Li & Liu, 2025; Chen et al., 2025). کنترل روانشناختی والدین، اگرچه مبتنی بر عشق به فرزندان است، شامل رفتارهایی است که به طور عمدی روابط دلبستگی با فرزندان را تنظیم میکنند. با خودداری از ابراز محبت یا ایجاد احساس گناه، والدین میتوانند بخشهای شخصی و روانی فرزندان، مانند افکار، رفتارها، احساسها و خودابرازی را کنترل کنند و استقلال عاطفی و روانی فرزندان را تحت فشار قرار دهند و کنترل کنند. این کنترل مانع از رشد استقلال فرزندان و رشد مستقل آنها میشود (Scharf & Goldner, 2018). به گفتۀ چیچک و همکاران (Çicek et al., 2021)، نگرشهای والدین (مستبدانه که یکی از تظاهرات اصلی آن کنترل روانشناختی والدین است) تأثیراتی بر میزان استفادۀ جوانان از اینترنت، رسانههای اجتماعی و تلفنهای هوشمند دارد؛ یکی از اصلیترین نمودهای آن کنترل روانشناختی والدین است. همچنین، طبق نظریۀ خودتعیینگری دسی و رایان (Deci & Ryan, 2008)، کنترل روانشناختی والدین مانع برآوردهشدن نیازهای اساسی روانشناختی مانند خودمختاری، شایستگی و ارتباط میشود. این امر به نوبۀ خود احتمال بروز رفتارهای منفی، مانند استفادۀ مشکلساز از گوشیهای هوشمند را افزایش میدهد. مطالعات متعدد این دیدگاهها را تأیید میکنند؛ برای مثال، کنترل روانشناختی والدین با اعتیاد به بازیهای اینترنتی (Cetinkaya, 2019) مرتبط است که یک عامل خطر جالب توجه برای استفادۀ مشکلساز از تلفنهای هوشمند است (Yildirim et al., 2023). علاوه بر این، سبک فرزندپروری مستبدانۀ والدین که با روشهای تنبیهی و شدید مشخص میشود، بهشدت با استفادۀ بیش از حد از تلفنهای هوشمند مرتبط است (Yogesh et al., 2024). همچنین، نتایج پژوهش کو و ها (Ko & Ha, 2020) نشان داد کنترل روانشناختی والدین با اعتیاد به گوشیهای هوشمند مرتبط است. در نهایت، با توجه به آنچه بیان شد، کنترل روانشناختی والدین یکی از پیشایندهای اعتیاد به گوشیهای هوشمند است؛ از این رو، شناسایی متغیرهای واسطهای ضرورت دارد که کنترل روانشناختی والدین از طریق تأثیرگذاری بر آنها، میزان استفادۀ دانشآموزان از گوشیهای هوشمند را تحت تأثیر قرار میدهد.
خودکنترلی[3] جزء اساسی سیستم شخصیتی فرد است که به توانایی فرد در اعمال نظم و مدیریت بر رفتار، احساسات، فعالیتهای شناختی و غیره، بر اساس استانداردهای اجتماعی یا ارادۀ شخصی خود اشاره دارد (Cai et al., 2021). در واقع، خودکنترلی یکی از مهمترین جلوههای سطح جامعهپذیری نوجوان و عاملی اساسی در مقاومت در برابر استرس، احساسات بد و حتی مشکلات رفتاری پرخطر خارجی در دوران نوجوانی است. نوجوانان با سطوح بالای خودکنترلی نیز بیشتر احتمال دارد از نظر جسمی و روانی سالم باشند، نمرات بهتری کسب کنند، در روابط خود راحتتر و بازتر باشند و در آیندۀ بزرگسالی خود مشاغلی موفق داشته باشند. آنها همچنین بیشتر احتمال دارد در رشد شخصی خود احساس شادی کنند و رفاه بیشتری داشته باشند (Lin & Li, 2024). همچنین، خودکنترلی نوجوانان در طول نوجوانی متفاوت است و عمدتاً تحت تأثیر سطح رشد (Pandey et al., 2018)، استرس، وسوسه، احساسات (Crosswhite & Kerpelman, 2012)، فضای خانواده، سبکهای فرزندپروری و غیره قرار دارد (Hou et al., 2018; Ng-Knight et al., 2016). نوجوانان با خودکنترلی زیاد قادر به ایجاد حس خودکارآمدی قویتر و حس کنترل قویتر بر خود هستند. نوجوانان با خودکنترلی زیاد میتوانند خودکارآمدی قویتری ایجاد کنند و حس کنترل قویتری بر خود داشته باشند و کمتر احتمال دارد کنترل خود را از دست بدهند و در رفتارهای پرخطر منفی مانند سیگارکشیدن، رانندگی تحت تأثیر الکل، فرار از مدرسه، تقلب و تمسخر دیگران شرکت کنند (Li et al., 2022). پژوهشها نشان دادهاند خودکنترلی نقش واسطهای بین ابعاد مختلف فرزندپروری و رفتارهای برونریز ایفا میکند (Muftić & Updegrove, 2018). مطالعات نشان دادهاند کنترل روانی مانع رشد خودکنترلی در میان نوجوانان میشود که به نوبۀ خود میتواند استفادۀ مشکلساز از اینترنت و گوشیهای هوشمند (Qian et al., 2022) و رفتارهای بزهکارانه و پرخاشگرانه را تحریک کند (DiLissio & Romm, 2025). این نتایج تجربی با نظریۀ خودکنترلی (Gottfredson & Hirschi, 1990) همسو هستند که پیشنهاد میکند خودکنترلی کم عمدتاً از فرزندپروری ناکارآمد ناشی میشود و منجر به اشکال مختلف رفتارهای بزهکارانه یا منحرف میشود (Korkin, 2019 Bai et al., 2020;). همچنین، پژوهشهای دیگری نشان دادهاند کاهش خودکنترلی یکی از جنبههای حیاتی رفتار اعتیادآور در افراد است (Ding et al., 2022; Agbaria, 2020). در همین راستا، مطابق نظریۀ خودکنترلی، افراد با سطوح بالای خودکنترلی، توانایی بیشتری در مقابله با افکار منفی و کنترل رفتارهای نامناسب دارند (Zhang et al., 2022). هنگامی که افراد درجۀ خودکنترلی پایینی دارند، ممکن است نتوانند پیامدهای نامطلوب احتمالی اقدامات خود را در نظر بگیرند و ممکن است در کنترل رفتارهای خود دچار مشکل شوند (Li et al., 2021). علاوه بر این، افراد با درجۀ خودکنترلی پایین، عمدتاً تحت سلطۀ اهداف کوتاهمدت و لذتجویی فوری قرار میگیرند (Li et al., 2021). به ویژه، استفاده از گوشیهای هوشمند توجه را از احساسات منفی منحرف میکند و شامل پیگیری فوری لذت است (Cho et al., 2017). با توجه به آنچه بیان شد، میتوان گفت کنترل روانشناختی والدین با تأثیرگذاری بر خودکنترلی میتواند بر میزان استفادۀ دانشآموزان از گوشیهای هوشمند اثرگذار باشد؛ از این رو، هدف پژوهش حاضر بررسی نقش میانجی خودکنترلی در رابطۀ بین کنترل روانشناختی والدین و اعتیاد به گوشیهای هوشمند است.
روش
روش پژوهش حاضر توصیفی-همبستگی از نوع مدل معادلات ساختاری بود. جامعۀ آماری در این پژوهش همۀ دانشآموزان دورۀ متوسطۀ دوم شهر خرمآباد در سال تحصیلی 1403-1404 بودند. برای تعیین حجم نمونه بر اساس دیدگاه کلاین (Kline, 2023)، با توجه به وجود 40 متغیر در این پژوهش، حجم نمونه تقریباً 400 نفر برآورد شد که با روش نمونهگیری در دسترس انتخاب شدند. از این تعداد، 377 نفر وارد تحلیل نهایی شدند که 184 نفر آنها پسر با میانگین سنی (انحراف معیار) 01/17 (27/1) و 193 نفر آنها دختر با میانگین سنی (انحراف معیار) 74/17 (98/0) بودند. در این پژوهش، ملاک ورود شامل دانشآموز مشغول به تحصیل در بازۀ سنی 16 تا 18 سال و ملاک خروج شامل تشخیص بیماریهای پزشکی مزمن یا اختلالات حاد روانپزشکی، حضور در پژوهش مشابه پژوهش حاضر و عدم پاسخدهی به بیش از 5 درصد از کل پرسشها بودند.
ابزارهای پژوهش
مقیاس کنترل روانی با جهتگیری وابستگی و پیشرفت (DAPCS)[4]: سوننس و همکاران (Soenens et al., 2010) این مقیاس را تدوین کردهاند که شامل 17 عبارت با 2 خردهمقیاس جهتگیری وابستگی (عبارتهای 1 تا 8) و جهتگیری پیشرفت (عبارتهای 9 تا 17) است. نمرهگذاری این مقیاس بر اساس طیف لیکرت 5نمرهای (کاملاً مخالفم=1 و کاملاً موافقم=5) انجام میشود. بنابراین، دامنۀ نمره بین 17 و 85 است. سوننس و همکاران (Soenens et al., 2010) پایایی پرسشنامه را با استفاده از آلفای کرونباخ برای کنترل روانی مادرانه با جهتگیری وابستگی و جهتگیری پیشرفت به ترتیب 87/0 و 93/0 و برای کنترل روانی پدرانه با جهتگیری وابستگی و جهتگیری پیشرفت 84/0 و 91/0 گزارش کردند. اشرف و شیخالاسلامی (1396) به منظور تعیین روایی سازهای ابزار، تحلیل عاملی تأییدی را از طریق تحلیل ساختارهای گشتاوری به کار گرفتند. با توجه به یافتهها، مدل برازشی مطلوب داشت. بار عاملی گویههای جهتگیری وابستگی از 44/0 تا 68/0 و جهتگیری پیشرفت از 52/0 تا 75/0 بود. پایایی بازآزمایی پرسشنامه نیز با فاصلۀ دو هفته بر روی 40 نفر از نمونۀ مورد مطالعه بررسی شد و ضرایب پایایی برای جهتگیری وابستگی، جهتگیری پیشرفت و کل مقیاس کنترل روانی به ترتیب 85/0، 88/0 و 90/0 به دست آمدند. در پژوهش حاضر، پایایی مقیاس با روش آلفای کرونباخ برای خردهمقیاس جهتگیری وابستگی، جهتگیری پیشرفت و کل مقیاس به ترتیب 87/0، 88/0 و 81/0 برآورد شد.
فرم کوتاه پرسشنامۀ اعتیاد به گوشیهای هوشمند (SPAI-SF)[5]: لین و همکاران (Lin et al., 2017) این پرسشنامه را به منظور استفادۀ تشخیصی و غربالگری افراد معتاد به گوشیهای هوشمند تهیه کردهاند. فرم اصلی مشتمل بر 26 گویه است. پرسشنامۀ یادشده دارای چهار بُعد اختلال در عملکرد، نشانههای ترک، رفتار اجباری و تحمل است. فرم کوتاه پرسشنامه دارای 10 گویه است که بر روی طیف لیکرت 4گزینهای از کاملاً مخالفم (1) تا کاملاً موافقم (4) ارزیابی میشوند. دامنۀ نمرات پرسشنامه بین 10 تا 40 است. لین و همکاران (Lin et al., 2017) علاوه بر کوتاهسازی فرم اصلی، با استفاده از ملاکهای مصاحبۀ تشخیصی روانپزشکی، اقدام به تعیین نقطۀ برش برای این ابزار کردند و نقطۀ برش 24 را با بیشترین دقت تشخیصی در متمایزکردن افراد معتاد به گوشیهای هوشمند از سایرین تعیین کردند. لین و همکاران (Lin et al., 2017) با استفاده از روش تحلیل عاملی تأییدی، ساختار چهاربُعدی فرم کوتاه و بلند را تأیید کردند و میزان پایایی ابزار را برابر 94/0 گزارش کردند. در پژوهش دلاورپور و همکاران (1400)، نتایج نشان داد یک عامل برای 10 گویه مقیاس شناسایی شد که بار عاملی آن بین 67/0 و 80/0 است و 7/51 درصد از واریانس پرسشنامه را تبیین میکند. در پژوهش حاضر، میزان پایایی به روش آلفای کرونباخ برابر 82/0 برآورد شد.
مقیاس کوتاه خودکنترلی (BSCS)[6]: این پرسشنامه توسط تانجی و همکاران (Tangney et al., 2004) به منظور ارزیابی میزان خودکنترلی افراد بر خویشتن ساخته شده است. فرم اصلی این مقیاس دارای 36 گویه است که تانجی و همکاران، فرم کوتاه آن را با 13 گویه ارائه کردند. شیوۀ نمرهگذاری به صورت طیف لیکرت 5گزینهای از هرگز (1) تا بسیار زیاد (5) است. دامنۀ نمرات بین 13 و 65 است. نمرۀ بالا نشاندهندۀ خودکنترلی بیشتر فرد خواهد بود. تانجی و همکاران (Tangney et al., 2004) روایی پرسشنامه را مطلوب گزارش کردند و با آزمایش بر روی دو نمونۀ آماری مجزا با استفاده از آزمون آلفای کرونباخ، پایایی پرسشنامه را 83/0 و 85/0 گزارش کردند که نشاندهندۀ اعتبار زیاد این پرسشنامه بود. آزادمنش و همکاران (1399) روایی این پرسشنامه را از طریق ارزیابی همبستگی آن با پرسشنامۀ سبکهای رفتار اخلاقی بررسی کردند که همبستگی بهدستآمده مثبت و معنادار بود. همچنین، ضریب آلفای کرونباخ نیز 81/0 محاسبه شد. در پژوهش حاضر نیز ضریب پایایی به روش آلفای کرونباخ 83/0 برآورد شد. پایایی ابزار در پژوهش حاضر با روش آلفای کرونباخ 84/0 برآورد شد.
شیوۀ اجرا
پس از کسب مجوزهای لازم از ادارات آموزشوپرورش ناحیۀ 1 و 2 شهر خرمآباد، در نهایت، 4 مدرسۀ پسرانه و 4 مدرسۀ دخترانه در شهر خرمآباد به صورت در دسترس انتخاب شدند و پس از هماهنگی با مدیران مدارس انتخابشده، به منظور جمعآوری دادهها به مدارس مراجعه شد. قبل از انجام هر گونه ارزیابی، رضایت آگاهانۀ کتبی از همۀ شرکتکنندگان اخذ شد. همچنین، توضیحاتی دربارۀ رازداری و محرمانهماندن اطلاعات به دانشآموزان ارائه شد و سپس پرسشنامههای حاضر به صورت چاپی توزیع شدند. پس از جمعآوری پاسخنامهها، موارد ناقص کنار گذاشته شدند و در نهایت، تعداد 377 پرسشنامه (184 نفر پسر و 193 نفر دختر) به کمک نرمافزار SPSS-26 و AMOS-24 با روش مدلیابی معادلات ساختاری تجزیهوتحلیل نهایی شدند.
یافتهها
در ابتدا، همبستگی بین متغیرهای پژوهش بررسی شد که نتایج آن در جدول (1) آمده است.
جدول 1: شاخصهای توصیفی و ماتریس همبستگی متغیرهای پژوهش
Table 1: Descriptive indices and correlation matrix of research variables
|
متغیر |
میانگین |
انحراف استاندارد |
کجی |
کشیدگی |
کلموگروف اسمیرنوف |
1 |
2 |
3 |
|
کنترل روانشناختی والدین |
76/64 |
32/8 |
65/0- |
13/0 |
137/0 |
1 |
|
|
|
اعتیاد به گوشیهای هوشمند |
04/29 |
97/3 |
37/0- |
39/0 |
119/0 |
**64/0 |
1 |
|
|
خودکنترلی |
49/35 |
75/4 |
41/0 |
77/0 |
152/0 |
**56/0- |
**49/0- |
1 |
01/0>p**
با توجه به نتایج جدول (1)، بین کنترل روانشناختی والدین و اعتیاد به گوشیهای هوشمند رابطهای مثبت و معنادار وجود دارد (01/0>p)؛ بین کنترل روانشناختی والدین و خودکنترلی رابطۀ منفی معناداری وجود دارد (01/0>p) و همچنین، بین خودکنترلی و اعتیاد به گوشیهای هوشمند رابطۀ منفی معناداری وجود دارد (01/0>p).
در ادامه، قبل از تحلیل دادهها، مفروضههای مدل معادلات ساختاری بررسی شدند. در بررسی مفروضۀ نرمالبودن توزیع متغیرها، از شاخصهای کجی و کشیدگی و کولموگروف اسمیرنوف استفاده شد که با توجه به اینکه شاخصهای کجی و کشیدگی بین 1+ و 1- بودند و همچنین، سطح معناداری آمارههای کلموگروف اسمیرنوف بیشتر از 05/0 بود، پیشفرض نرمالبودن توزیع تکمتغیری برقرار بود. همچنین، مقدار ضریب ماردیا (03/11 با نسبت بحرانی 13/2) نشاندهندۀ برقراری مفروضۀ نرمالبودن چندمتغیری دادههاست؛ بنابراین، فرض نرمالبودن دادهها تأیید شد. همچنین، برای ارزیابی همخطی چندگانۀ متغیرهای مستقل و میانجی از شاخص تحمل و عامل تورم واریانس استفاده شد که در این پژوهش،
شاخص تورم واریانس از 46/1 تا 03/4 برآورد شد که نشاندهندۀ عدم وجود همخطی چندگانه است. برای بررسی مفروضۀ استقلال خطاها از شاخص دوربین-واتسون استفاده شد که از آنجا که مقدار آن (94/1) بین 5/1 تا 5/2 بود، نسبت به برقراری این مفروضه هم اطمینان حاصل شد. در ادامه، نتایج بررسی مدل معادلات ساختاری در قالب شکل (1) نشان داده شده است.
شکل 1: نگارۀ مدل پیشنهادی پژوهش در حالت استاندارد
Figure 1: Diagram of the proposed research model in standard mode
در مدلسازی معادلات ساختاری، از شاخصهای برازش مختلفی برای ارزیابی مدل استفاده میشود که نتایج بررسی برخی از آنها نشان داده است. این شاخصها در محدودۀ نرمال قرار دارند (09/2=X2/df، 95/0=GFI، 98/0=IFI، 98/0=CFI، 08/0=RMSEA)؛ بنابراین، مدل مفهومی این پژوهش از برازشی مناسب برخوردار است. در جدول (2)، معناداری ضرایب مسیرهای مستقیم، غیرمستقیم و اثر کل مدل ارائه شده است.
جدول 2: معناداری ضرایب مسیرهای مستقیم، غیر مستقیم و اثر کل مدل
Table 3: Significance of direct, indirect, and total path coefficients in the model
|
مسیر |
ضرایب استاندارد |
خطای استاندارد |
t |
آزمون سوبل |
p |
|
کنترل روانشناختی والدین بر اعتیاد به گوشی هوشمند |
187/0 |
047/0 |
473/6 |
- |
001/0 |
|
کنترل روانشناختی والدین بر خودکنترلی |
648/0- |
138/0 |
937/4- |
- |
001/0 |
|
خودکنترلی بر اعتیاد به گوشی هوشمند |
692/0- |
106/0 |
268/4- |
- |
001/0 |
|
کنترل روانشناختی والدین بر اعتیاد به گوشی هوشمند از طریق خودکنترلی |
448/0 |
162/0 |
- |
812/3 |
001/0 |
|
اثر کل |
635/0 |
209/0 |
- |
- |
001/0 |
نتایج جدول (2) نشان میدهد اثر مستقیم کنترل روانشناختی والدین بر اعتیاد به گوشیهای هوشمند مثبت و معنادار است (01/0>p). اثر مستقیم کنترل روانشناختی والدین بر خودکنترلی منفی معنادار (01/0>p) و اثر مستقیم خودکنترلی بر اعتیاد به گوشیهای هوشمند منفی معنادار است (01/0>p). برای بررسی معناداری اثرات غیر مستقیم مدل از آزمون سوبل استفاده شد. همچنین، بررسی معناداری اثرات غیرمستقیم در جدول نشان میدهد کنترل روانشناختی والدین به شکلی غیرمستقیم از طریق خودکنترلی میتواند بر اعتیاد به گوشی هوشمند دانشآموزان به طور مثبت معناداری اثرگذار باشد (01/0>p)؛ به عبارت دیگر، خودکنترلی در رابطۀ بین کنترل روانشناختی والدین و اعتیاد به گوشیهای هوشمند نقش میانجی را ایفا میکند.
بحث و نتیجهگیری
مطالعۀ حاضر با هدف بررسی نقش نقش میانجی خودکنترلی در رابطۀ بین کنترل روانشناختی والدین و اعتیاد به گوشیهای هوشمند انجام شد. نتایج نشان داد کنترل روانشناختی والدین بر اعتیاد به گوشیهای هوشمند اثر مثبت معنادار دارد؛ در واقع، افزایش کنترل روانشناختی والدین با افزایش میزان اعتیاد به گوشیهای هوشمند در دانشآموزان دورۀ متوسطۀ دوم همراه است. نتیجه حاضر با پژوهشهای لی و لیو (Li & Liu, 2025)، چیچک و همکاران (Çicek et al., 2021)، یلدریم و همکاران (Yildirim et al., 2023) و کو و ها (Ko & Ha, 2020) همسو است. در تبیین نتایج بالا، میتوان گفت کنترل روانشناختی والدین میتواند مانع توانایی نوجوانان برای ابراز آزادانۀ خود بدون ترس از طردشدن یا رهاشدن شود و همچنین به اعتماد و تکیۀ آنها به دیگران آسیب بزند که به طور بالقوه منجر به افزایش خطرات رفتاری آنلاین مانند اعتیاد به گوشیهای هوشمند میشود. همچنین، کنترل روانشناختی والدین فرزندان را ملزم میکند تا به نظرات بزرگترها گوش دهند و مطابق خواستههای آنها عمل کنند. با توجه به اینکه این رویکرد با نیازهای روانی نوجوانان برای رشد مستقل در تضاد است (Chen et al., 2025)، چنین کنترلی میتواند نوجوانان را به این احساس برساند که بیش از حد و فراتر از تحملشان تحت نظارت هستند که به طور بالقوه منجر به افسردگی، احساس بیکفایتی یا سرپیچی عمدی از خواستههای والدین میشود. این امر فرد را وادار میکند تا برای دوری از این احساسات منفی به استفادۀ بیش از حد از گوشیهای هوشمند روی بیاورد (Chen et al., 2025). همچنین، نوجوانانی که تحت کنترل روانشناختی والدین قرار دارند، تمایل دارند اطلاعات کمتری برای والدین خود فاش کنند و برای برآوردهکردن نیازهای خود به خودتنظیمی و استقلال، رفتارهایی پنهانیتر از خود نشان دهند (Çicek et al., 2021)؛ این الگوی پنهان کاری در میان نوجوانان در نهایت به استفادۀ بیش از حد از تلفن هوشمند و در نتیجه اعتیاد به آن منجر شود (Chen et al., 2025). در تبیینی دیگر، میتوان گفت کنترل روانشناختی والدین که شامل اعمال فشارهای عاطفی مانند القای احساس گناه، تحقیر، تهدید به طرد یا محدودسازی استقلال هیجانی فرزند است، میتواند زمینهساز مشکلات روانشناختی در نوجوانان شود. این سبک فرزندپروری با تضعیف خودپنداره، افزایش اضطراب و کاهش احساس کنترل درونی در نوجوان، موجب میشود او برای فرار از فشارهای روانی و دستیابی به نوعی آرامش یا تأیید، به ابزارهایی همچون گوشی هوشمند پناه ببرد. در واقع، گوشی هوشمند به عنوان وسیلهای در دسترس و لذتبخش، میتواند نیازهای اجتماعی، هیجانی و سرگرمی نوجوان را به صورت فوری پاسخ دهد و بهتدریج نقش یک مکانیسم مقابلهای ناسازگار را بگیرد.
نتیجۀ دیگر پژوهش نشان داد کنترل روانشناختی والدین بر خودکنترلی اثر منفی معنادار دارد؛ در واقع، افزایش کنترل روانشناختی والدین با کاهش میزان خودکنترلی در دانشآموزان دورۀ متوسطۀ دوم همراه است. نتیجۀ حاضر با پژوهشهای بای و همکاران (Bai et al., 2020) و کورکین (Korkin, 2019) همسو است. در تبیین نتایج بالا، میتوان گفت کنترل روانشناختی والدین میتواند به طور غیرمستقیم از طریق ناخشنودی نیازهای اساسی بر خودکنترلی تأثیر بگذارد؛ در واقع، کنترل روانشناختی با افزایش ناخشنودی نیازهای اساسی، خودکنترلی نوجوانان را کاهش میدهد (Bai et al., 2020). در تبیینی دیگر، کنترل روانشناختی والدین بر مهارتهای خودتنظیمی افراد تأثیر منفی میگذارد؛ زیرا سطوح بالای کنترل روانی با تصمیمگیری آگاهانهای که برای خودتنظیمی ضروری است تداخل پیدا میکند و منجر به کاهش خودکنترلی میشود (Korkin, 2019). این تأثیر منفی در مراحل مختلف رشدی، از دوران دبستان تا دوران نوجوانی و اوایل بزرگسالی نیز ادامه مییابد (Jang & Suh, 2021; Zhang et al., 2024).
نتیجۀ دیگر پژوهش نشان داد خودکنترلی بر اعتیاد به گوشیهای هوشمند اثر منفی معنادار دارد؛ در واقع، افزایش کنترل روانشناختی والدین با کاهش میزان خودکنترلی در دانشآموزان دورۀ متوسطۀ دوم همراه است. نتیجۀ حاضر با پژوهشهای دینگ و همکاران (Ding et al., 2022) و آگباریا (Agbaria, 2020) همسو است. در تبیین نتایج بالا، میتوان گفت بر اساس چارچوبهایی تثبیتشده مانند مدل خودتنظیمی ناکافی و نظریههای اعتیاد رفتاری، افراد با خودکنترلی ناکافی نمیتوانند به طور مؤثر تمایلات خود برای لذتهای فوری مانند استفاده از گوشی هوشمند را سرکوب کنند (Ding et al., 2022). در واقع، این مبانی نظری به توضیح این امر کمک میکنند که چرا این رابطه در زمینههای فرهنگی و جمعیتهای مختلف، از نوجوانان آسیایی تا دانشجویان غربی، پایدار به نظر میرسد (Bibi et al., 2025). در تبیینی دیگر، میتوان گفت فردی که خودکنترلی ضعیفی دارد، ممکن است نتواند به طور مؤثر با هیجانهای خود مقابله کند و با توجه به اینکه گوشیهای هوشمند برای بسیاری از افراد ابزاری برای فرار از هیجانهای منفی هستند، میتوان گفت کسانی که خودکنترلی ضعیفی دارند، بهجای استفاده از راهکارهای سالم برای فرار از این وضعیت، ممکن است به استفادۀ اعتیادگونه از گوشیهای هوشمند روی بیاورند.
در نهایت، نتایج پژوهش نشان داد خودکنترلی نقش میانجی در رابطۀ کنترل روانشناختی والدین با اعتیاد به گوشیهای هوشمند دارد؛ در واقع، افزایش کنترل روانشناختی والدین با کاهش میزان خودکنترلی موجب افزایش اعتیاد به گوشیهای هوشمند در دانشآموزان دورۀ متوسطۀ دوم میشود. نتیجۀ حاضر با پژوهشهای کیان و همکاران (Qian et al., 2022)، لین و لی (Lin & Li, 2024)، هو و همکاران (Hou et al., 2018) و دینگ و همکاران (Ding et al., 2022) همسو است. در تبیین نتایج بالا، میتوان گفت کنترل روانشناختی بیش از حد یا نامناسب والدین ممکن است مانع از رشد استقلال نوجوانان شود و در نتیجه، منجر به عدم خودتنظیمی کافی در مواجهه با وسوسه و فشار شود که در واقع، کاهش خودکنترلی را در نوجوانان به دنبال خواهد داشت (Lin & Li, 2024). همچنین، رابطۀ والدین با فرزندان میتواند بر رفتار انطباقی نوجوانان تأثیر بگذارد. در واقع، کنترل روانشناختی والدین ممکن است بر تنظیم هیجانی نوجوانان تأثیر بگذارد؛ یعنی کاهش کنترل روانشناختی والدین موجب بهبود تنظیم هیجانی میشود که بر اساس آن، هرچه تنظیم هیجانی یک فرد بهتر باشد، خودکنترلی او بیشتر است (Hou et al., 2018). همچنین، هیجانات ناپایدار و هیجانات منفی توانایی فرد در کنترل تکانهها را تضعیف میکنند و باعث میشوند افراد راحتتر خودکنترلی خود را از دست بدهند و انتخابهای تکانشی انجام دهند (Lin & Li, 2024). به عبارت دیگر، کنترل روانشناختی والدین ممکن است از طریق درگیری خود با فرزندان بر خودکنترلی نوجوانان تأثیر منفی بگذارد. در تبیینی دیگر، میتوان گفت والدینی که از کنترل روانشناختی استفاده میکنند، یعنی با تاکتیکهایی مانند ایجاد احساس گناه، ابراز عشق مشروط یا حمله به ارزشهای شخصی، سعی در کنترل افکار و احساسات نوجوانان خود دارند، ناخواسته باعث کاهش خودکنترلی در آنها میشوند. این خودکنترلی کم باعث میشود نوجوانان برای تنظیم هیجانات خود یا فرار از احساسات ناخوشایند، به استفادۀ افراطی از گوشی هوشمند پناه ببرند و توانایی کمتری برای کنترل خود در برابر وسوسۀ استفاده از آن داشته باشند. در واقع، کنترل روانشناختی والدین از طریق تضعیف توانایی نوجوان در مهارتهای خودکنترلی، راه را برای وابستگی ناسالم به گوشی هوشمند هموار میکند؛ بنابراین، موجب اعتیاد نوجوانان به گوشیهای هوشمند میشود.
در این پژوهش، رابطۀ میان کنترل روانشناختی والدین و اعتیاد به گوشیهای هوشمند با در نظر گرفتن نقش میانجی خودکنترلی بررسی شد. نتایج این مطالعه میتواند بینشهایی ارزشمند را دربارۀ چگونگی تأثیرگذاری این عوامل بر عملکرد تحصیلی و سلامت دانشآموزان ارائه دهد. بنابراین، میتوان در قالب آموزشهایی برای والدین و دانشآموزان، کمک کرد تا از بروز این آسیب در سطح اجتماع جلوگیری شود. با اینکه این پژوهش گامی مهم در تبیین روابط پیچیدۀ کنترل روانشناختی والدین، خودکنترلی و اعتیاد به گوشیهای هوشمند برداشته است، هر پژوهشی دارای محدودیتهایی است که باید بیان شوند تا راه برای پژوهشهای آینده هموار شود. از جملۀ این محدودیت ها آن است که تمامی متغیرها از طریق پرسشنامههای خودگزارشی جمعآوری شدهاند. این روش ممکن است منجر به سوگیری پاسخ (مانند سوگیری مطلوبیت اجتماعی یا خطای واریانس روش مشترک) شود که اعتبار درونی یافتهها را تحت تأثیر قرار میدهد. همچنین، استفادۀ دانشآموزان از گوشیهای هوشمند تحت تأثیر عواملی متعدد از جمله روابط همسالان، محیط آموزشی و دسترسی به فناوری است. این پژوهش به طور کامل نتوانسته است تأثیر این عوامل زمینهای را کنترل کند، در حالی که آنها میتوانند بر متغیرهای مورد مطالعه اثرگذار باشند. پیشنهاد میشود از ترکیب روشهای کمّی (مانند پرسشنامه) با روشهای کیفی (مانند مصاحبههای عمیق یا گروههای کانونی) استفاده شود تا به درکی غنیتر و جامعتر از مشکل دانشآموزان منجر شود. پیشنهاد دیگر آن است که پژوهشهای آتی میتوانند نقش متغیرهای تعدیلکننده مانند روابط همسالان را در این مدلها بررسی کنند. امید است که محدودیتهای بیانشده و پیشنهادهای مطرحشده، الهامبخش پژوهشهای آتی باشند تا دانش ما در این حوزه گسترش یابد و به تدوین سیاستها و برنامههای عملیاتی مؤثرتر در حوزۀ آموزشوپرورش منجر شود.
[1] Smartphone Addiction
[2] Parental Psychological Control
[3] Self-Control
[4] Dependency-Oriented and Achievement-Oriented Psychological Control Scale
[5] short-form of the Smartphone Addiction Inventory
[6] Brief Self-control Scale
)