Document Type : Original Article
Authors
1 Department of Psychology, Payame Noor University, Tehran, Iran
2 MA of Personality Psychology, Payame Noor University,Kish, Iran.
Abstract
Keywords
Main Subjects
نیروی انسانی باارزشترین سرمایۀ هر سازمانی محسوب میشود (فرج زاده و کیوانلو، 1399). کارکنان با بهکارگیری دانش و مهارتهای آموختهشده میتوانند گامهایی محکم در راستای رشد و تعالی جامعه بردارند (Singh & Sarkar, 2019). در جهان امروز، برخورداربودن از چنین سرمایهای از آن نظر دارای اهمیت است که در سالهای آتی دلیل اصلی برتری رقابتی بین سازمانها و شرکتها نه در فناوریهای جدید، بلکه تابعی از خلاقیت، ابتکار عمل، توانمندی و تعهد نیروی کار خواهد بود (Meltzer, 2018).
از مؤلفههای ضروری روانی برای کارمندان در مواجهه با مشکلات که باید بدان توجه جدی کرد، توانمندسازی شناختی[1] است (Meltzer, 2018). توانمندسازی شناختی مهارتی است که در رسیدن افراد به قدرت تغییر دخالت دارد (Hsieh et al., 2022). نخستین تعریف از واژۀ توانمندسازی به سال 1788 بازمیگردد که عبارت از تفویض اختیار به فرد در نقش سازمانیاش بود. توانمندسازی با معنای جدید از اواخر دهۀ 1980 و اوایل دهۀ 1990 وارد ادبیات روانشناسی سازمانی و مدیریت شد. پژوهشهای زیادی دربارۀ این مفهوم انجام شدهاند، اما جدیدترین پژوهش بر اساس آثار اسپریتزر است (Juyumaya, 2022). اسپریتزر(Spreitzer, 1995)، بیان میکند توانمندسازی شناختی فرایند افزایش انگیزش درونی کارکنان نسبت به انجام وظایف محولشده به آنهاست (Corey, 2017). توانمندسازی شناختی در پنج بُعد احساس شایستگی، احساس معناداربودن، احساس مؤثربودن، احساس اعتماد و احساس خودمختاری توصیف شده است. پیامد توانمندسازی شامل توانایی دستیابی به اهداف، اعتمادبهنفس[2] مثبت و داشتن حس کنترل بر رویدادهای زندگی است و احساس امید به آینده را در فرد حفظ میکند (Rivera et al., 2020). میتوان توانمندسازی روانشناختی را حالتی روانشناختی دانست که مشخصۀ اصلی آن احساس مهارگری و کنترل، هدفمندی درونی و شایستگی است (Juyumaya, 2022).
بسیاری از افراد استرس و اضطراب زیادی را در محیط کاری خود تجربه میکنند که عدم کنترل و مقابلهگری صحیح این استرسها میتواند در درازمدت تأثیرات منفی بسیاری بر سلامتی فیزیکی و روانی آنها بگذارد (Tian et al., 2022). یکی از مفاهیم مهم در حوزۀ کار که میتواند در کنترل استرس و توانایی تحمل آن و در نتیجه در سلامتی و بهرهوری کارمندان تأثیری بهسزا داشته باشد، مؤلفۀ استحکام روانی[3] است. این مفهوم اصطلاحی گسترده است و در طیفی وسیع از نتایج مثبت روانشناسی جالب توجه و حائز اهمیت است. اولین بار کوباسا و همکاران بر اساس نظریههای وجودی دربارۀ شخصیت این مفهوم را بررسی کردند ( Kobasa et al., 2002). بر این اساس، کوباسا استحکام روانی را منبعی از ویژگیهای شخصیتی تعریف کرده است که به فرد در زمان روبهروشدن با اتفاقهای استرسآور زندگی به عنوان مهارتهای مقاومتی کمک میکند و در نتیجه، امکان بروز بیماریهای روانی و جسمانی مرتبط با استرس را کاهش میدهد (Kobasa et al., 2002). این مهارتهای مقابلهای متأثر از تجربیات متفاوت و مفید دوران کودکی هستند؛ بنابراین، میتوان بیان کرد مفهوم استحکام در روانشناسی وجودی ریشه دارد. این اصطلاح که همپوش با واژههایی همچون شهامت، دلیری، پرطاقتی و بیپروایی است، از افراد در مقابل حوادث و موقعیتهای پراسترس زندگی همچون سپری محافظت میکند (Ni et al., 2010). در واقع، استحکام روانی یک مکانیسم دفاعی در پاسخ به عوامل استرسزاست و به فرد این فرصت را میدهد تا به طور فعال بهترین تصمیم و عملکرد را در موقعیتهای مختلف نشان دهد (Tian et al., 2022). این مفهوم در واقع مجموعهای از نگرشها، عواطف و رفتارهایی است که فرد را قادر میسازد تا با پشتکار و تلاش بر هر مانع، دشواری یا فشاری غلبه کند و با تمرکز و انگیزۀ زیاد به سمت هدف خود حرکت کند (Green et al., 2020). کلاف و همکاران معتبرترین مدل استحکام روانی را ارائه دادهاند. این مدل دارای چهار مؤلفۀ اصلی است: 1) کنترل: یعنی فرد کنترل کافی بر احساسات و اعمال خود دارد. 2) تعهد: به این معنا که فرد کارها را با تمام وجود بهخوبی انجام میدهد. 3) چالش: فرد مشکلات زندگی را فرصتی برای رشد خود میداند. 4) اعتمادبهنفس: که این عامل شخصیتی در روابط بینفردی و ایمان به تواناییهای خود مشاهده میشود (Clough et al., 2002).
یکی از مفاهیمی که در حوزۀ درمانهای روانی بسیار شنیده میشود، هیپنوتیزم[4] است. هیپنوتیزم به ذات خود درمان نیست (Spiegel & Spiegel, 2008)، بلکه آن را باید ابزاری در خدمت درمان دانست (Sadock et al., 2017). هیپنوتراپی[5] همان کاربرد هیپنوتیزم در درمانهای روانشناختی است. درحقیقت، مزیت این روش نسبت به سایر رویکردهای درمانی این است که هیپنوتیزم پتانسیل زیادی برای تسهیل راهبردهای درمانی مختلف دارد و میتوان آن را به عنوان یک ابزار کمکی در کنار سایر درمانها به کار گرفت که اثری مثبت در درمان انواع اختلالات جسمی و روانی دارد (Sadock et al., 2017). در یک پژوهش مرور تحلیلی که در ایران انجام شد و روند تأثیر هیپنوتیزم بر کاهش مشکلات و بیماریهای روانی و جسمانی بررسی شد، نتایج بهدستآمده نشان داد هیپنوتراپی تأثیرگذاری جالب توجهی در بهبود انواع بیماریها از جمله بیماریهای قلبی-عروقی و بیماریهای روانی همچون استرس و اضطراب دارد (ستوده و قربانی، 1398). هیپنوتیزمتراپی از چندین روش اساسی همچون آرامش، تصویرسازی هدایتشده، حساسیتزدایی تدریجی، بازسازی شناختی و آموزش مهارتهای هیپنوتیزمی تشکیل شدهاست (Du Plessis et al., 2021). یکی از انواع هیپنوتیزمتراپیها، هیپنوتیزم درمانی-شناختی[6] است که ترکیبی از مفاهیم و تکنیکهای هیپنوتیزم درمانی و رواندرمانی شناختی-رفتاری است که توسط الادین ابداع شده است (Holler et al., 2022). از آنجا که پژوهشگران این حوزه معمولاً اختلالهای روانی را شکلی منفی از خود هیپتوتیزم میدانند که در آن، افراد افکار منفی خود را که شکل انتقادی دارند، بدون آگاهی و مقاومت میپذیرند و دچار نشخوار فکری در آن زمینه میشوند که در نهایت، تأثیراتی مخرب بر روان فرد میگذارد، هیپنوتیزم شناختی سعی میکند به ضمیر ناخودآگاه فرد ورود کند و با غلبه بر اثرات مخرب هیپنوتیزم منفی، باعث تغییر افکار و دیدگاهها، عواطف و احساسات فرد شود. این فرایند با ایجاد آرامش، آموزش مهارتهای تصویرسازی هدایتشده، بازسازی شناختی، حساسیتزدایی تدریجی انجام میشود (Muniz et al., 2022).
در پژوهشهای انجامشدۀ مشابه که تأثیر هیپنوتراپی شناختی بر انواع اختلالها را بررسی کردهاند، نتایجی مثبت در بهبودی اختلالها و تقویت متغیرهای شناختی مشاهده شده است. برای نمونه، نجفی و کلائی (1403) در پژوهشی که بر روی بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس انجام دادند، به این نتیجه رسیدند که رویکرد هیپنوتیزم شناختی-رفتاری بر ادراک درد، نشخوار ذهنی و استحکام روانی بیماران این افراد اثربخش است. همچنین، عرب کلمری و همکاران (1403) هم در بررسیهای خود نشان دادند افراد دچار استرس پس از سانحه پس از درمان به روش هیپنوتراپی شناختی و رفتاری توانستند بهبودی قابل ملاحظه در عملکرد شناختی خود نشان دهند.
کارکنان معمولاً با چالشهای فراوان در محیط کار روبهرو هستند و از آنجا که مدتی زیاد از زمان روزانۀ خود را در محیط کار سپری میکنند، توانایی مقابلهگری مؤثر با عوامل تنشزا میتواند در سازگاری بهتر با شرایط و بهرهوری بیشتر در زمینۀ کاری همراه باشد. بدیهی است، رشد کاری و روابط سالمتر در محیط کار خود باعث بهبود در روابط اجتماعی و زندگی شخصی فرد خواهد شد. بررسی تقویت مؤلفههای استحکام روانی و توانمندسازی شناختی در این افراد به شیوههای نوین و زودبازده میتواند ثمراتی زیاد برای خود فرد و بازدهی مثبت سازمانها و به طور کلی جامعه داشته باشد. همانطور که گفته شد، یکی از حسنهای هیپنوتیزم تسهیلگری در اجرای سایر روشهای درمانی است. همچنین، کمتر پژوهشهایی دیده میشوند که در زمینۀ تقویت مهارتهای شناختی با روش هیپنوتراپی شناختی در کشور ما انجام شده باشند؛ بنابراین، در این پژوهش، تأثیر هیپنوتراپی شناختی بر استحکام روانی و توانمندسازی شناختی در کارمندان بررسی شد.
روش پژوهش
جامعه، روش نمونهگیری و حجم نمونه: طرح پژوهش حاضر از نوع پژوهش نیمهآزمایشی، با طرح پیشآزمون، پسآزمون و پیگیری بود. جامعۀ آماری پژوهش 542 نفر از کارمندان پتروشیمی کیمیا بودند که در ردۀ سنی 35 تا 50 سال قرار داشتند. این پژوهش در سال 1403-1404 و در شهر ماهشهر انجام شد. در ابتدا، کارکنان دو پرسشنامۀ استحکام روانی و توانمندسازی شناختی را به صورت خوداظهاری تکمیل کردند (پیشآزمون). از میان آنها، تعداد 30 نفر به صورت در دسترس و با رعایت ملاکهای ورود، از جمله بررسی تاریخچۀ افراد برای عدم دریافت مداخلات روانی مرتبط با پژوهش جاری و استفاده از داروهای روانپزشکی و ملاک خروج غیبت بیش از 2 جلسه در زمان مداخله انتخاب شدند و با جایگزینی تصادفی در گروههای آزمایش و کنترل به تعداد 15 نفر در هر گروه گمارده شدند. سپس مداخلۀ هیپنوتراپی شناختی بر اساس راهنمای هیپنوتیزم الادین (2008)، به تعداد 10 جلسۀ یکساعته، دو بار در هفته و به صورت فردی روی گروه آزمایش انجام شد. پس از انجام مداخله، پرسشنامههای استحکام روانی و توانمندسازی شناختی برای پسآزمون توسط هر دو گروه تکمیل شدند. یک ماه پس از انجام پسآزمون، مجدداً پرسشنامهها برای بررسی ماندگاری درمان و در مرحلۀ پیگیری توسط هر دو گروه تکمیل شدند. روش تحلیل دادهها در این پژوهش تحلیل واریانس با اندازهگیری مکرر بود. این پژوهش دارای کد اخلاق به شمارۀ IR.PNU.REC.1403.658 است.
ابزارهای پژوهش
الف) پرسشنامۀ استاندارد توانمندسازی شناختی[7]: برای بررسی توانمندسازی روانشناختی در این پژوهش از پرسشنامۀ استاندارد توانمندسازی شناختی استفاده شد. این پرسشنامه دارای 15 پرسش است و هدف آن سنجش توانمندسازی روانشناختی افراد است. این پرسشنامه دارای 5 خردهمقیاس است. مقیاسها و پرسشهای مرتبط با آنها عبارتاند از: شایستگی (1-3)، خودمختاری (4-6)، تأثیرگذاری (7-9)، معناداری (10-12) و اعتماد (13-15). نمرهدهی به پرسشنامه از نوع لیکرت و دامنۀ امتیاز آن از 1 (کاملاً مخالف) تا 5 (کاملاً موافق) است. پایایی این پرسشنامه توسط عبدالهی (1384) و با آلفای کرونباخ 91 درصد گزارش شده است. همچنین، عبدالهی و نوه ابراهیم (1386) آلفای کرونباخ را برای هر کدام از مقیاسها محاسبه کردند. نتیجۀ بهدستآمده عبارت بود از: شایستگی=95 درصد، خودمختاری= 81 درصد، تأثیرگذاری= 84 درصد، معناداری = 89 درصد و اعتماد = 88 درصد. همچنین، اعتبار این پرسشنامه در پژوهشهای مختلف از جمله پژوهش صفرزاده و همکاران (1392) بررسی شد که نتایج آن نشان داد این پرسشنامه از اعتبار خوبی برخوردار است.
ب) پرسشنامۀ استحکام روانی (MTQ-48)[8]: این پرسشنامه توسط کلاف و همکاران در سال 2002 طراحی شده است (Clough et al., 2002). این پرسشنامه دارای 48 گویه و 6 خردهمقیاس چالش (8 پرسش)، تعهد (11 پرسش)، کنترل هیجانی (7 پرسش)، کنترل زندگی (7 پرسش)، اعتماد به تواناییها (9 پرسش) و اعتمادبهنفس بینفردی (6 پرسش) است. پاسخ به هر پرسش در یک مقیاس 5درجهای لیکرت از دامنۀ 1 (کاملاً مخالف) تا 5 (کاملاً موافق) ارزیابی میشود. در بررسی روایی و پایایی این پرسشنامه در ایران، پورک و همکاران (1393) مطالعهای را انجام دادند که در آن، پایایی بهدستآمده به روش آلفای کرونباخ برای مؤلفۀ استحکام روانی 93 درصد گزارش شد. این گزارش برای زیرمقیاسهای استحکام روانی عبارت است از: چالش= 77 درصد، تعهد= 80 درصد، کنترل= 84 درصد، کنترل هیجانی= 78 درصد، کنترل زندگی= 81 درصد، (اعتماد= 86 درصد، اعتماد به تواناییهای خود= 81 درصد، اعتماد بینفردی= 81 درصد. همچنین، روایی این پرسشنامه با روش تحلیل عاملی تأییدی نیز در این پژوهش تأیید شد و همان شش زیرمقیاس به دست آمدند.
پ) مداخلۀ هیپنوتراپی شناختی الادین: مداخلۀ هیپنوتراپی شناختی در این پژوهش به تعداد 10 جلسۀ یکساعته، دو بار در هفته و توسط یک درمانگر روی گروه آزمایش و به صورت فردی انجام شد. شرح جلسات به طور خلاصه در جدول 1 آورده شده است (Alladin, 2008).
جدول 1: ساختار جلسات هیپنوتیزم درمانی شناختی
Table 1: Structure of Cognitive Hypnotherapy Sessions
|
جلسۀ اول |
ارزیابی بالینی، تدوین فرمولبندی موردی، معرفی مدل هیپنوتیزم درمانی-شناختی و ارائۀ منطق آن، اصلاح باورهای غلط دربارۀ هیپنوتیزم، حصول اطمینان از پایبندی بیمار به درمان. |
|
جلسات دوم تا پنجم (هیپنوتیزم) |
معرفی و آموزش آرامسازی عضلانی و ورود به خلسۀ سبک، عمقبخشی به خلسه، نمایش قدرت ذهن از طریق کاتالپسی (جمود خلسهای) اعضای بدن، آموزش خودهیپنوتیزم، تقویت ego، ارائۀ القاهای پَسهیپنوتیزمی، شناسایی تصویرسازی ذهنی در رابطه با اجتنابهای بیمار و پاسخگویی به آنها، تکلیف خانگی تمرین آرامسازی و اجرای خودهیپنوتیزم روزانه. |
|
جلسات ششم تا نهم (پردازش شناختی و هیجانی) |
مرور تکالیف خانگی، شناسایی افکار خودآیند منفی و مزاحم و ارائۀ تکنیکهای توقف آن، شناسایی هیجانات، معرفی مدل شناختی (A-B-C)، معرفی خطاهای شناختی و انواع آن، بازسازی شناختی، شناسایی تصویرسازی ذهنی در رابطه با اجتنابهای بیمار، حل مسأله و تصمیمگیری، تکلیف خانگی تکمیل برگههای ثبت افکار روزانه. |
|
جلسۀ دهم |
مرور تکالیف خانگی، نظارت بر انجام خودهیپنوتیزم بیمار در جلسه، ارائۀ راهکارهای پیشگیری از عود، جمعبندی و مرور کل جلسات. |
یافتهها
نتایج تجزیهوتحلیل توصیفی برای نمرات دو متغیر وابسته و زیر مقیاسهای آنها در جدولهای 2 و 3 ارائه شدند.
جدول 2: شاخصهای توصیفی متغیر استحکام روانی و مؤلفههای آن به تفکیک گروه و مراحل
Table 2: Descriptive Indices of Mental Strength Variable and Its Components by Group and Stages
|
متغیر |
مرحلۀ آزمون |
گروه آزمایش |
گروه کنترل |
||
|
میانگین |
انحراف معیار |
میانگین |
انحراف معیار |
||
|
استحکام روانی |
پیشآزمون |
07/126 |
442/6 |
60/126 |
816/5 |
|
پسآزمون |
60/136 |
986/5 |
73/126 |
970/5 |
|
|
پیگیری |
93/129 |
262/6 |
80/126 |
821/5 |
|
|
چالش |
پیشآزمون |
24 |
803/2 |
47/23 |
807/1 |
|
پسآزمون |
27/27 |
890/2 |
60/23 |
844/1 |
|
|
پیگیری |
33/25 |
717/2 |
60/23 |
882/1 |
|
|
کنترل هیجانی |
پیشآزمون |
67/25 |
436/3 |
25 |
295/3 |
|
پسآزمون |
93/27 |
8655/2 |
20/25 |
342/3 |
|
|
پیگیری |
20/26 |
396/2 |
27/25 |
369/3 |
|
|
کنترل زندگی |
پیشآزمون |
60/24 |
613/2 |
07/23 |
907/1 |
|
پسآزمون |
60/27 |
230/2 |
27/23 |
751/1 |
|
|
پیگیری |
87/25 |
722/2 |
27/23 |
907/1 |
|
|
تعهد |
پیشآزمون |
53/32 |
598/1 |
80/20 |
821/1 |
|
پسآزمون |
60/35 |
056/1 |
31 |
852/1 |
|
|
پیگیری |
60/33 |
502/1 |
31 |
852/1 |
|
|
اعتماد به توانایی خود |
پیشآزمون |
30 |
236/2 |
40/30 |
019/3 |
|
پسآزمون |
27/33 |
434/2 |
53/30 |
774/2 |
|
|
پیگیری |
27/31 |
764/2 |
53/30 |
774/2 |
|
|
اعتماد بینفردی |
پیشآزمون |
20 |
558/1 |
67/19 |
234/1 |
|
پسآزمون |
40/24 |
165/2 |
87/19 |
302/1 |
|
|
پیگیری |
07/23 |
251/2 |
80/19 |
373/1 |
همانگونه که در جدول 2 مشاهده میشود، تغییراتی در نمرات آزمودنیهای گروه آزمایش در متغیر استحکام روانی و مؤلفههای آن در مراحل پسآزمون و پیگیری وجود دارد.
در جدول 3، نیز تغییرات میانگینها در مراحل مختلف برای مؤلفۀ توانمندسازی روانشناختی مشاهده میشود.
برای بررسی مفروضههای مورد نیاز آزمون آماری تحلیل واریانس با اندازهگیری مکرر، در ابتدا پیشفرضهای اولیه مانند نرمالبودن توزیع نمرات، همگنی واریانسها و کرویت ماچلی بررسی شدند. از آنجا که حجم نمونهها از 50 نفر کمتر بود، برای بررسی نرمالبودن دادهها از آزمون شاپیرویلک استفاده شد. برای متغیر استحکام روانی 142/0= sig و متغیر توانمندسازی شناختی 726/0= sig به دست آمد.
همچنین، برای بررسی همگنی واریانسها از آزمون لوین استفاده شد. بر اساس نتایج بهدستآمده، پیشفرض برابری واریانسهای گروههای آزمایش و کنترل تأیید شد.
جدول 3: شاخصهای توصیفی متغیر توانمندسازی شناختی و مؤلفههای آن به تفکیک گروه و مراحل
Table 3: Descriptive Indicators of Cognitive Empowerment Variable and Its Components by Group and Stages
|
متغیر |
مرحلۀ آزمون |
گروه آزمایش |
گروه کنترل |
||
|
میانگین |
انحراف معیار |
میانگین |
انحراف معیار |
||
|
توانمندسازی شناختی |
پیشآزمون |
36 |
852/1 |
13/35 |
326/2 |
|
پسآزمون |
20/42 |
699/1 |
33/35 |
289/2 |
|
|
پیگیری |
93/41 |
831/1 |
27/35 |
404/2 |
|
|
شایستگی |
پیشآزمون |
53/8 |
407/1 |
87/8 |
246/1 |
|
پسآزمون |
53/11 |
302/1 |
9 |
134/1 |
|
|
پیگیری |
80/9 |
014/1 |
9 |
134/1 |
|
|
خودمختاری |
پیشآزمون |
33/10 |
633/1 |
87/9 |
356/1 |
|
پسآزمون |
80/12 |
320/1 |
10 |
309/1 |
|
|
پیگیری |
53/11 |
457/1 |
93/9 |
280/1 |
|
|
تأثیرگذاری |
پیشآزمون |
20/10 |
699/1 |
27/10 |
907/1 |
|
پسآزمون |
27/12 |
831/1 |
40/10 |
844/1 |
|
|
پیگیری |
40/11 |
682/1 |
40/10 |
920/1 |
|
|
معناداری |
پیشآزمون |
13/10 |
407/1 |
80/9 |
146/1 |
|
پسآزمون |
80/12 |
320/1 |
87/9 |
187/1 |
|
|
پیگیری |
60/11 |
352/1 |
73/9 |
163/1 |
|
|
اعتماد |
پیشآزمون |
73/9 |
052/2 |
20/10 |
859/1 |
|
پسآزمون |
33/12 |
633/1 |
20/10 |
740/1 |
|
|
پیگیری |
33/11 |
633/1 |
20/10 |
821/1 |
|
در بررسی کرویت، Sig بهدستآمده برای مؤلفۀ استحکام روانی و زیرمؤلفههای چالش، کنترل هیجانی، کنترل زندگی، اعتماد به توانایی خود، 001/0 و برای زیرمؤلفههای تعهد و اعتماد بینفردی بهترتیب 071/0 و 834/0 گزارش شد؛ بنابراین، با توجه به سطح معناداری برای مؤلفههای تعهد و اعتماد بینفردی ، برای گزارش تحلیل واریانس مکرر از قسمت Sphericity Assumed و برای بقیۀ مقیاسها که مفروضۀ کرویت رد شده است، یعنی سطح معناداری 05/0> Sig، برای گزارش تحلیل واریانس مکرر از قسمت هاین- فلت و با درجۀ آزادی استفاده شد. در بررسی کرویت، برای مؤلفۀ توانمندسازی شناختی و تمام زیرمؤلفههای آن 05/0< Sig به دست آمد.
جدول 4: نتایج تحلیل واریانس اندازهگیری مکرر تأثیر مداخلۀ هیپنوتراپی شناختی بر استحکام روانی و مؤلفههای آن
Table 4: Results of ANOVA of Repeated Measurement of the Effect of Cognitive Hypnotherapy Intervention on Mental Strength and Its Components
|
متغیر |
منبع اثر |
SS |
DF |
MS |
F |
Sig |
اندازۀ اثر |
توان آزمون |
|
استحکام روانی |
زمان |
689/434 |
405/1 |
317/309 |
892/66 |
001/0 |
405/0 |
000/1 |
|
زمان*گروه |
356/417 |
405/1 |
983/296 |
224/64 |
001/0 |
396/0 |
000/1 |
|
|
خطا |
959/181 |
349/39 |
624/4 |
|
||||
|
چالش |
زمان |
622/43 |
000/2 |
811/21 |
425/45 |
001/0 |
319/0 |
000/1 |
|
زمان*گروه |
489/37 |
000/2 |
744/18 |
038/39 |
001/0 |
282/0 |
00/1 |
|
|
خطا |
889/26 |
56 |
480/0 |
|
|
|
|
|
|
کنترل هیجانی |
زمان |
756/23 |
138/1 |
028/18 |
655/6 |
015/0 |
192/0 |
702/0 |
|
زمان*گروه |
956/18 |
318/1 |
385/14 |
310/5 |
019/0 |
159/0 |
689/0 |
|
|
خطا |
956/99 |
896/36 |
709/2 |
|
|
|
|
|
|
کنترل زندگی |
زمان |
489/38 |
409/1 |
320/27 |
110/39 |
001/0 |
203/0 |
000/1 |
|
زمان*گروه |
956/29 |
409/1 |
263/21 |
439/30 |
001/0 |
321/0 |
0001/0 |
|
|
خطا |
556/27 |
447/39 |
699/0 |
|
|
|
|
|
|
تعهد |
زمان |
689/40 |
2 |
344/20 |
035/47 |
001/0 |
227/0 |
000/1 |
|
زمان*گروه |
42/32 |
2 |
211/16 |
479/37 |
001/0 |
372/0 |
000/1 |
|
|
خطا |
222/24 |
56 |
433/0 |
|
|
|
|
|
|
اعتماد به توانایی خود |
زمان |
800/43 |
243/1 |
244/35 |
686/23 |
001/0 |
458/0 |
997/0 |
|
زمان*گروه |
756/37 |
243/1 |
381/30 |
417/20 |
001/0 |
422/0 |
998/0 |
|
|
خطا |
778/51 |
797/34 |
488/1 |
|
|
|
|
|
|
اعتماد بینفردی |
زمان |
400/83 |
2 |
700/41 |
911/59 |
001/0 |
381/0 |
000/1 |
|
زمان*گروه |
622/69 |
2 |
811/34 |
014/50 |
001/0 |
441/0 |
000/1 |
|
|
خطا |
978/38 |
56 |
696/0 |
|
|
|
|
|
یافتههای جدول 4 نشان داد اثر عامل زمان و تعامل زمان و گروه (زمان*گروه) در متغیر استحکام روانی و مؤلفههای آن معنادار بوده است؛ از این رو، میتوان بیان کرد بین میانگین متغیر استحکام روانی و مؤلفههای آن در گروههای مداخله در مراحل پیشآزمون تا پیگیری اختلافی معنادار مشاهده میشود. در ادامه، آزمون مقایسهای جفتشدۀ بنفرونی[1] برای مقایسۀ دوبهدوی گروهها در متغیر استحکام روانی و مشخصشدن مکان این تفاوتها در جدول 5 گزارششده است.
جدول 5: نتایج آزمون تعقیبی بنفرونی درونگروهی هیپنوتراپی شناختی بر استحکام روانی و مؤلفههای آن
Table 5: Results of Bonferroni Test of Cognitive Hypnotherapy on Mental Strength and Its Components
|
متغیر |
زمان |
اختلاف میانگین |
خطای معیار |
معناداری |
|
|
استحکام روانی |
پیشآزمون |
پسآزمون |
333/5- |
279/0 |
001/0 |
|
پیشآزمون |
پیگیری |
033/2- |
473/0 |
001/0 |
|
|
پسآزمون |
پیگیری |
300/3 |
590/0 |
001/0 |
|
|
چالش |
پیشآزمون |
پسآزمون |
700/1- |
203/0 |
001/0 |
|
پیشآزمون |
پیگیری |
733/0- |
166/0 |
001/0 |
|
|
پسآزمون |
پیگیری |
967/0- |
156/0 |
001/0 |
|
|
کنترل هیجانی |
پیشآزمون |
پسآزمون |
233/1- |
407/0 |
005/0 |
|
پیشآزمون |
پیگیری |
400/0- |
406/0 |
333/0 |
|
|
پسآزمون |
پیگیری |
833/0 |
161/0 |
001/0 |
|
|
کنترل زندگی |
پیشآزمون |
پسآزمون |
600/1- |
131/0 |
001/0 |
|
پیشآزمون |
پیگیری |
733/0- |
159/0 |
001/0 |
|
|
پسآزمون |
پیگیری |
867/0 |
236/0 |
001/0 |
|
|
تعهد |
پیشآزمون |
پسآزمون |
633/1- |
187/0 |
001/0 |
|
پیشآزمون |
پیگیری |
633/0- |
187/0 |
002/0 |
|
|
پسآزمون |
پیگیری |
000/1 |
129/0 |
001/0 |
|
|
اعتماد به توانایی خود |
پیشآزمون |
پسآزمون |
700/1 |
113/0 |
001/0 |
|
پیشآزمون |
پیگیری |
700/0- |
269/0 |
015/0 |
|
|
پسآزمون |
پیگیری |
000/1 |
316/0 |
004/0 |
|
|
اعتماد بینفردی |
پیشآزمون |
پسآزمون |
300/2- |
218/0 |
001/0 |
|
پیشآزمون |
پیگیری |
600/1- |
203/0 |
001/0 |
|
|
پسآزمون |
پیگیری |
700/0 |
224/0 |
004/0 |
|
با توجه به نتایج جدول 5، میتوان بیان کرد هیپنوتراپی شناختی توانست بر استحکام روانی و مؤلفههای آن در کارمندان شرکت پتروشیمی کیمیا در پسآزمون اثرگذار باشد. این اثر در مرحلۀ پیگیری به غیر از مؤلفۀ چالش برای بقیۀ مؤلفهها حفظ شد. در جدول 6، نتایج تحلیل واریانس اندازهگیری مکرر تأثیر هیپنوتراپی شناختی بر توانمندسازی شناختی و مؤلفههای آن ارائه شده است.
جدول 6: نتایج تحلیل واریانس اندازهگیری مکرر تأثیر هیپنوتراپی شناختی بر توانمندسازی شناختی و مؤلفههای آن
Table 6: Results of ANOVA Repeated Measurement of the Effect of Cognitive Hypnotherapy on Cognitive Empowerment and Its Components
|
متغیر |
منبع اثر |
SS |
DF |
MS |
F |
Sig |
اندازۀ اثر |
توان آزمون |
|
توانمندسازی شناختی |
زمان |
689/194 |
262/1 |
313/154 |
841/120 |
001/ |
312/0 |
000/1 |
|
زمان*گروه |
200/174 |
262/1 |
073/138 |
124/108 |
001/0 |
239/0 |
000/1 |
|
|
خطا |
111/45 |
326/35 |
277/1 |
|
|
|
|
|
|
شایستگی |
زمان |
956/36 |
2 |
478/18 |
129/39 |
001/0 |
203/0 |
000/1 |
|
زمان*گروه |
267/31 |
2 |
633/15 |
106/33 |
001/0 |
142/0 |
000/1 |
|
|
خطا |
444/26 |
56 |
472/0 |
|
|
|
|
|
|
خودمختاری |
زمان |
356/25 |
2 |
678/12 |
374/52 |
001/0 |
242/0 |
000/1 |
|
زمان*گروه |
422/20 |
2 |
211/10 |
184/42 |
001/0 |
301/0 |
000/1 |
|
|
خطا |
556/13 |
56 |
242/0 |
|
|
|
|
|
|
تأثیرگذاری |
زمان |
422/18 |
2 |
211/9 |
178/38 |
001/0 |
121/0 |
000/1 |
|
زمان*گروه |
067/14 |
2 |
033/7 |
151/29 |
001/0 |
110/0 |
000/1 |
|
|
خطا |
511/13 |
56 |
241/0 |
|
|
|
|
|
|
معناداری |
زمان |
022/28 |
2 |
011/14 |
656/54 |
001/0 |
360/0 |
000/1 |
|
زمان*گروه |
622/25 |
2 |
811/12 |
975/49 |
001/0 |
241/0 |
000/1 |
|
|
خطا |
356/14 |
56 |
256/0 |
|
|
|
|
|
|
اعتماد |
زمان |
800/25 |
2 |
900/12 |
690/26 |
001/0 |
248/0 |
000/1 |
|
زمان*گروه |
800/25 |
2 |
900/12 |
690/26 |
001/0 |
188/0 |
000/1 |
|
|
خطا |
067/27 |
56 |
483/0 |
|
|
|
|
در ادامه، آزمون مقایسهای جفتشدۀ بنفرونی برای مقایسۀ دوبهدوی گروهها در متغیر توانمندسازی شناختی مؤلفههای آن و مشخصشدن مکان تفاوتها انجام شد.
جدول 7: نتایج آزمون تعقیبی بنفرونی درونگروهی هیپنوتراپی شناختی بر توانمندسازی شناختی و مؤلفههای آن
Table 7: Results of Bonferroni Test of Cognitive Hypnotherapy on Cognitive Empowerment and Its Components
|
متغیر |
زمان |
اختلاف میانگین |
خطای معیار |
معناداری |
|
|
توانمندسازی شناختی |
پیشآزمون |
پسآزمون |
200/3- |
251/0 |
001/0 |
|
پیشآزمون |
پیگیری |
033/3- |
294/0 |
001/0 |
|
|
پسآزمون |
پیگیری |
167/0 |
108/0 |
406/0 |
|
|
شایستگی |
پیشآزمون |
پسآزمون |
567/1- |
161/0 |
001/0 |
|
پیشآزمون |
پیگیری |
700/0- |
178/0 |
001/0 |
|
|
پسآزمون |
پیگیری |
867/0 |
192/0 |
001/0 |
|
|
خودمختاری |
پیشآزمون |
پسآزمون |
300/1- |
127/0 |
001/0 |
|
پیشآزمون |
پیگیری |
633/0- |
126/0 |
001/0 |
|
|
پسآزمون |
پیگیری |
667/0 |
128/0 |
001/0 |
|
|
تأثیرگذاری |
پیشآزمون |
پسآزمون |
100/1- |
113/0 |
001/0 |
|
پیشآزمون |
پیگیری |
667/0- |
120/0 |
001/0 |
|
|
پسآزمون |
پیگیری |
433/0 |
145/0 |
018/0 |
|
|
معناداری |
پیشآزمون |
پسآزمون |
367/1- |
121/0 |
001/0 |
|
پیشآزمون |
پیگیری |
700/0- |
149/0 |
001/0 |
|
|
پسآزمون |
پیگیری |
667/0 |
120/0 |
001/0 |
|
|
اعتماد |
پیشآزمون |
پسآزمون |
300/1- |
168/0 |
001/0 |
|
پیشآزمون |
پیگیری |
800/0- |
194/0 |
001/0 |
|
|
پسآزمون |
پیگیری |
500/0 |
176/0 |
025/0 |
|
خروجی جدول 7 نشان میدهد هیپنوتراپی شناختی بر توانمندسازی شناختی و مؤلفههای آن (شایستگی، خودمختاری، تأثیرگذاری، معناداری و اعتماد) اثربخش بوده است.
بحث و نتیجهگیری
پژوهش حاضر با هدف بررسی اثربخشی هیپنوتراپی شناختی بر استحکام روانی و توانمندسازی در کارمندان پتروشیمی کیمیا انجام شد. در بررسی تأثیر هیپنوتراپی شناختی بر استحکام روانی در کارمندان شرکت پتروشیمی کیمیا، مشاهده شد تغییراتی معنادار برای این متغیر و مؤلفههای آن بر اثر مداخله اتفاق افتاده است و این تغییرات در مرحلۀ پیگیری برای مؤلفههای کنترل هیجانی، کنترل زندگی، تعهد، اعتماد به توانایی خود و اعتماد بینفردی حفظ شده است و برای مؤلفۀ چالش، اثربخشی درمان در مرحلۀ پیگیری حفظ نشد. نتایج بهدستآمده در این پژوهش با مطالعات ارقبایی و همکاران (1392) و بادله و همکاران (13۹2) همسو است. در جلسات درمانی هیپنوتراپی شناختی، به افراد آموزش داده شد تا همیشه برای تفکر دربارۀ وقایع پیرامون بیش از یک راه وجود دارد و دیدگاه آنها نقشی مهم و تأثیرگذار در انتخاب و نوع تصمیمگیری آنها دارد. اثربخشی روش درمانی هیپنوتراپی شناختی که بر طیفی وسیع از اختلالات و هیجانهای منفی مؤثر است، علاوه بر آن، شناختهای معیوب را تجزیهوتحلیل و به شناسایی و ترمیم هیجانات ناشی از این شناختها ورود میکند. در واقع، هیپنوتراپی شناختی مبنا را بر این اصل استوار میکند که علت بسیاری از ناراحتیها و اختلالات روانشناختی کژکاریهای رفتاری و مشکلات جسمی، اشکال منفی خودهیپنوتیزمی است که در نتیجۀ افکار منفی و هیجانات منتجشده از این افکار به صورت نقدنشده و حتی به صورت ناآگاهانه توسط فرد پذیرفته میشود. هیپنوتیزمتراپی میتواند خودگوییها و شناختهای منفی فرد را کاهش دهد و حتی آنها را با شناختهای مثبت جایگزین کند (Ekanayake et al., 2022). اتخاذ این نوع رویکرد میتواند باعث کاهش اضطراب، افزایش اعتمادبهنفس و بهبود وضعیت خلقی کارکنان شود. در ادامۀ پژوهش و بررسی تأثیرگذاری هیپنوتراپی شناختی بر توانمندسازی شناختی در کارمندان پتروشیمی کیمیا، طبق نتایج بهدستآمده، مشاهده شد هیپنوتراپی شناختی بر توانمندسازی شناختی و تمامی مؤلفههای آن تأثیرگذار بوده است. این نتایج با نتیجۀ مطالعات خالقی نژاد و همکاران (1401)، مرادیان گیلانی و زردشتیان (1399) و منون و باگات (Menon & Bhagat, 2025) همخوان است. از آنجا که توانمندسازی افراد معمولاً با تفویض اختیار و اعطای قدرت همراه است، در نهایت به آزادی عمل در کار ختم خواهد شد. اعطای آزادی عمل و اختیار در انجام وظایف باعث بهبود نگرش افراد به کار خواهد شد؛ به نحوی که کار را قسمتی از خود خواهند دانست و با تعهد بیشتر آن را انجام خواهند داد (صفری و همکاران، 1395). از سوی دیگر، هیپنوتراپی شناختی میتواند با ایجاد تغییرات مثبت در الگوهای رفتاری و فکری در افراد، شرایطی را فراهم کند که آنها به منابع درونی خود دست یابند و تواناییهای خود را ارتقا بخشند. در نهایت، این تغییرات به کارکنان قدرت کنارآمدن با چالشهای مختلف در محیطهای کاری و اجتماعی را فراهم میکند و باعث ایجاد ذهنیت مثبت و سازنده دربارۀ خود و محیط پیرامون خود میشود. از آنجا که در این پژوهش ملاک انتخاب و ارزشیابی افراد به صورت خودگزارشی بوده است، امکان سوگیری آزمودنیها در پاسخ به پرسشنامهها وجود دارد که میتوان آن را از محدودیتهای پژوهش حاضر دانست. همچنین، به علت اینکه امکان گمارش افراد در گروههای آزمایش و کنترل به صورت یک سوکور وجود نداشت، امکان تبادل اطلاعات بین گروههای آزمایش و کنترل را باید مد نظر قرار داد. همچنین، باید هنگام تعمیم نتایج، با توجه به رنج سنی مورد آزمایش در این پژوهش، با حساسیت و دقت اقدام کرد. در راستای این پژوهش، پیشنهاد میشود اثربخشی اینگونه مداخلهها را در ترکیب یا مقایسه با سایر آموزشهای تأییدشده بررسی کرد. همچنین، در پژوهشهای مشابه، میتوان در پیگیریهای با مدت طولانیتر ماندگاری تغییرات ایجادشده را بررسی کرد. از آنجا که مؤلفههای مورد پژوهش در جنبههای متعدد از زندگی شخصی فرد تأثیرگذار هستند، میتوان تأثیر بهبود آنها را بر حوزههای دیگر از جمله روابط زناشویی و بینفردی هم مطالعه کرد.
[1] Bonferroni
[1] Psychological Empowerment
[2] Self-Confidence
[3] Mental Toughness
[4] Hypnosis
[5] Hypnotherapy
[6] Cognitive Hypnotherap
[7] Psychological Empowerment Questionnair
[8] Mental Toughness Questionnair
)