بررسی ویژگی‌های روان‌سنجی مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV (فرم والدین) در دانش‌آموزان دوره ابتدایی شهر اصفهان

نویسندگان

1 دانشیار، عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان

2 استادیار، عضو هیات علمی دانشگاه اصفهان

3 کارشناسی ارشد روانشناسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان

چکیده

  مقدمه و اهداف: اختلال نقص‌ توجه /بیش فعالی یکی از شایعترین اختلالات روانپزشکی در کودکان است که هم در کوتاه مدت و هم در دراز مدت عوارض نامطلوبی برای کودک، خانواده و جامعه به همراه دارد. در نتیجه استفاده از ابزاری مناسب برای ارزیابی و تشخیص صحیح و بموقع این اختلال فواید بسیاری خواهد داشت. بدین منظور، در این تحقیق ویژگی‌های روان‌سنجی مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV (فرم والدین) در دانش‌آموزان دوره ابتدایی شهر اصفهان بررسی شد. روش پژوهش: توصیفی و جامعه آماری آن شامل کلیه دانش‌آموزان دوره ابتدایی شهر اصفهان در سال تحصیلی 89-88 بود. حجم نمونه برابر با 500 نفر، روش نمونه گیری تصادفی خوشه‌ای چند مرحله‌ای و ابزارهای اندازه‌گیری شامل مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV (فرم والدین)، مقیاس ODDRS و پرسشنامه کانرز والدین است. نتایج: ضریب همبستگی سؤال ‌ها ی پرسشنامه با نمره کل آن بین 38/0 تا 63/0 بود. نتایج تحلیل عاملی (روایی سازه) نشان داد مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV یک مقیاس چند بعدی است (نقص توجه، بیش فعالی/ تکانشگری و نافرمانی مقابله‌ای) که 37/0 واریانس را تبیین می ‌ نماید. ضریب پایایی کل 89/0، خرده مقیاس نقص توجه83/0، بیش فعالی/ تکانشگری82/0 و نافرمانی مقابله‌ای 80/0 است. ضریب همبستگی این آزمــون با مقیاس درجه‌بــندی   کانرز برای نقص‌توجه 72/0، بیش‌فعالی/ تکانشگری 76/0 و با مقیاس درجه‌بندی نافرمانی مقابله‌ای 72/0 به دست آمد. نتیجه‌گیری: نتایج نشان داد مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV یک ابزار چند بعدی و مناسب برای سنجش و ارزیابی اختلالات ADHD و ODD است.   

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A study of psychometric characteristics of SNAP-IV rating scale (parent form) in elementary school students in Isfahan.

نویسندگان [English]

  • A Aghaei 1
  • A Abedi 2
  • E Mohammadi 3
1 Department of psychology, Khorasgan(Isfahan) Branch, Islamic Azad University, Isfahan, Iran
2 University of Isfahan
3 Department of psychology, Khorasgan(Isfahan) Branch, Islamic Azad University, Isfahan, Iran
چکیده [English]

  Introduction and purpose: Attention Deficit Disorder/Hyperactivity is one of the most prevalent psychological disorders amongst children, which may lead to undesirable consequences both within short and long terms for children, families, and society. As a result, applying suitable tools to accurately evaluate and diagnose this disorder on time will follow with beneficial advantages. For this purpose, the present study tried to determine the psychometric characteristics of this scale. Research method: the statistical population included the elementary students in Isfahan during 2009-2010. The sample was 500 Students and sampling was done by random clustering at various stages. Measurement tools were SNAP-IV ranking scale (parents’ form), ODDRS scale, and parents’ Canners questionnaire. Results: The item-total correlations were between 0.38 and 0.63. Results of factor analysis showed that SNAP-IV rating scale is in fact multi-dimensional (attention deficit, hyperactivity/impulsiveness, and opposing defiant), which determines 0.37 of the variance. The reliability coefficients for the total scale, attention deficit, hyperactivity/impulsiveness, and opposing defiant were 0.89, 0.83, 0.82, and 0.80, respectively. Coefficient of correlation of this test and Canners rating scale for attention deficit was 0.72, hyperactivity/impulsive 0.76 and with grading scale opposing defiant was 0.72. Conclusion: SNAP-IV rating scale is considered to be a multi-dimensional tool that is suitable for evaluation and measurement of ADHD and ODD disorders.

کلیدواژه‌ها [English]

  • psychometric
  • rating scale SNAP-IV (parent form)
  • rating scale SNAP
  • IV (parent form)
  • attention deficit
  • hyperactivity/impulsive
  • oppositional/defiant

 

اختلال نقص توجه/ بیش‌فعالی (ADHD) یکی از رایجترین و عمومی‌ترین اختلال‌های رفتاری و مشکلات روانشناختی کودکان است (بارکلی[1]، 1997). این اختلال، اختلالی عصبی- رشدی است که با سه ویژگی اصلی؛ یعنی نارسایی توجه، بیش فعالی و تکانشگری توصیف می شود و بر 3 تا 7 درصد از کودکان اثر می‌گذارد (انجمن روانپزشکی آمریکا[2]،2000 ). سن شروع این اختلال را پیش از 5 سالگی (سازمان بهداشت جهانی[3]، 1996) یا 7 سالگی (انجمن روانپزشکی آمریکا، 2000) تعیین کرده‌اند، ولی با این وصف، تعیین سن برای این اختلال کار دشواری است، چرا که یافته‌ها نشان داده‌اند گاهی این اختلال پس از سنین یاد شده تشخیص داده می‌شود (اپلیگیت[4] و همکاران، 1997) و از این رو می‌توان نتیجه گرفت که تاکید بر ملاک قرار دادن سن 7 سال در تشخیص، کاربردی ندارد (بارکلی، 1997).

بارکلی (1997) تعریف زیر را ارائه می‌دهد: « اختلال نقص توجه/بیش فعالی عبارت از اختلال رشدی در توجه، کنترل تکانش، بیقراری، و هدایت رفتار است که به صورت طبیعی به وجود می‌آید و ناشی از اختلالات عصب شناختی، حسی، حرکتی یا هیجانی نیست». این اختلال معمولاً با سه رفتار اساسی بی توجهی، بیش‌فعالی وتکانشگری توصیف شده است. در بی توجهی که از علایم اصلی این اختلال است، توجه فرد جلب محرک‌های نامربوط می‌شود و از محرک‌های اصلی چشم پوشی می‌شود. بیش‌فعالی کودک با فعالیت حرکتی نمایان می‌شود و تکانشگری او با نداشتن کنترل در زمانی که نیاز به کنترل داشتن است و یا انجام رفتار بدون فکر کردن بروز داده می‌شود. این اختلال بر رشد کودکان، از جمله در رشد یادگیری، تکلم و زبان تأثیر زیادی داشته، با بسیاری از مشکلات از قبیل خواب، هیجانی، ارتباطی، رفتاری، تحصیلی و غیره در ارتباط است (کاپلان و سادوک[5]، 2003 ؛ ترجمه رفیعی، 1383).

امروزه از میان اختلالات دوران کودکی، از طرف متخصصان، معلمان و والدین به اختلال نقص توجه/بیش فعالی توجه زیادی شده است. برای مثال، در طی دهةگذشته این اختلال یکی از گسترده‌ترین اختلالات کودکی بوده که میزان مراجعه‌اش به مراکز درمانی از سایر اختلالات دیگر بیشتر بوده است. در خصوص توجه فراوان به این موضوع می‌توان گفت، اختلال نقص توجه/بیش فعالی برای بسیاری از دانش‌آموزان مشکلات قابل توجهی را بر عملکرد تحصیلی، شناختی، اجتماعی، هیجانی وسپس در بزرگسالی بـر عملــکرد شــغلی و خــانوادگی آنــها ایــجاد می‌کند. تشخیص و مداخلة زود هنگام اختلال نقص توجه/بیش فعالی به شناخت و درمان بسیاری دیگر از اختلالات کمبود همچون اختلال نافرمانی مقابله‌ای، اختلال سلوک، ناتوانی‌های یادگیری و مشکلات تحصیلی کمک می‌کند (کازدین و وایتلی[6]، 2006، نوک و همکاران،2007) .

یکی دیگر از اختلال های دوران کودکی و نوجوانی، اختلال نافرمانی مقابله‌ای است که یکی از علل رایج ارجاع کودکان به کلینیک‌های روان‌شناسی و مشاوره است (بارکلی، 1997). بر اساس تعریف متن تجدید نظر شده در چهارمین راهنمای تشخیصی وآماری اختلالات روانی (DSM- IV–TR)، «اختلال نافرمانی مقابله‌ای الگوی پایداری منفی‌کاری، نافرمانی، لجبازی، خصومت و سرکشی در برابر اولیای قدرت است.» این گونه رفتارها در چهار مورد (و یا بیشتر) از معیارهای زیر در شش ماه گذشته باید وجود داشته باشند: ابراز کج خلقی، بحث و جدل با بزرگسالان، بی اعتنایی یا رد همکاری با در خواست‌ها و اصول بزرگسالان، انجام عمدی کارهایی که مزاحم دیگران است، سرزنش دیگران به خاطر کوتاهی خود، حساسیت، خشم، بیزاری و کینه توزی (کاپلان و سادوک، 2003 ؛ ترجمه رفیعی، 1383). این رفتارها باید فراوانتر از آنچه برای سن و سطح رشدی معمول است، روی داده، مشکلات خانوادگی و تحصیلی مهمی به وجود آورد. اختلال نافرمانی مقابله‌ای معمولاً بین 8 تا 12 سالگی نمایان می‌شود و شیوع آن در پسرها بیشتر از دخترهاست (کازدین و وایتلی، 2006، نوک وهمکاران، 2007). شیوع اختلال نافرمانی مقابله‌ای در DSM-IV-TR، 2 تا 16 درصد ودر تحقیقات یوسفی و همکاران (1379) و نامداری و نظری (1386)، به ترتیب 3/6 درصد و 7/17 درصد برآورد شده است. تحقیقات دربارة سبب شناسی اختلال نافرمانی مقابله‌ای، ترکیبی از خصوصیات و گرایش های ژنتیکی یا زیست شناختی کودکان، شیوه‌های فرزند پروری ناکارا و شرایط محیطی را عنوان کرده‌اند (بیهان و کار[7]، 2000؛ دیک، ویکن و کاپریو[8]، 2005) .

تشخیص کودکان با اختلال نقص توجه/بیش فعالی و اختلال نافرمانی مقابله‌ای کار ساده‌ای نیست. برای تشخیص دقیق باید چند ارزیابی جداگانه صورت گیرد و با والدین و معلم مصاحبه شود. در مصاحبه با والدین رفتار کودک، پیشینة رشد او، پیشینة پزشکی، تعاملات والد-کودک و خصوصیات والدین بررسی می‌شود. در این خصوص یکی از ابزارهایی که برای تشخیص این دو اختلال ساخته شده، SNAP-IV است.

سوانسون[9]و همکاران (2001) مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV را هنجاریابی نموده‌اند. تحلیل عاملی نشان داده است که این مقیاس از سه عامل اشباع شده است. این سه عامل عبارت از نقص توجه، بیش‌فعالی/ تکانشگری و اختلال نافرمانی مقابله‌ای است.

در ایران نیز هوشیاری (1384) مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV را بر روی کودکان 7-12 سال شهر تهران برای تشخیص اختلال نقص توجه/ بیش‌فعالی هنجاریابی کرده است. در پژوهش مذکور فرم والدین شامل 18 سوال برای تشخیص اختلال نقص توجه/ بیش‌فعالی هنجاریابی شده است. یافته‌های این پژوهش نشان داد روایی ملاکی آزمون 48/0 است و ضریب پایایی با روش آلفای کرونباخ 90/0 و دونیمه کردن 76/0 است.

همچنین، با توجه به اینکه این مقیاس مطابق با ملاک‌های DSM-IV-TR بوده، سؤال‌های آن جنبة مثبت دارند در سال‌های اخیر در اکثر تحقیقات و مقالات برای ارزیابی و تشخیص اختلال ADHD و ODD از این ابزار استفاده شده است (امسلی و همکاران، 2004؛ کایلین لامب، 2006؛ جی اسپنسر وهمکاران، 2006؛نقل از محمدی، 1389. اسمیت وهمکاران، 2006 ؛ گیتا اچ لوبک و همکاران، 2007؛ نظری ام .ای و همکاران 2009؛ دل اگلنو وهمکاران، 2009؛ داینین و فیتز ژرالد، 2010؛ عبد ای-های و همکاران، 2010؛ کربای وهمکاران، 2010؛ کوکیرت وهمکاران،2009 ؛سوانسون و همکاران، 2001 ؛سوانسون و همکاران، 2010؛ ابیکوف و همکاران، 2009 ؛بوساین و همکاران، 2010؛ کیوو همکاران 2007 و کیو و همکاران، 2010) .

با توجه به نتایج تحقیقات فوق، مسأله اساسی تحقیق حاضر، بررسی ویژگی‌های روان‌سنجی (روایی و پایایی) مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV برای تشخیص کودکان با اختلال نقص توجه/ بیش‌فعالی و اختلال نافرمانی مقابله‌ای شهر اصفهان است.

 

روش

با توجه به هدف و ماهیت پژوهش حاضر، از روش تحقیق توصیفی از نوع آزمون سازی استفاده شد (دلاور، 1380؛ نقل از محمدی، 1389) در این پژوهش، ویژگی‌های روان‌سنجی مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV برای تشخیص اختلال های نقص‌توجه/ بیش‌فعالی و نافرمانی مقابله‌ای در دانش‌آموزان دوره ابتدایی بررسی گردید.

جامعه‌ پژوهش: جامعه آماری پژوهش، کلیة دانش‌آموزان دختر و پسر پایه‌های اول تا پنجم دورة ابتدایی شهر اصفهان در سال تحصیلی 89-88 بودند.

روش نمونه‌گیری و حجم نمونه: برای انتخاب آزمودنی‌ها تعداد 500 نفر دانش‌آموز به روش نمونه‌گیری تصادفی خوشه‌ای چند مرحله‌ای انتخاب شدند. شیوة نمونه‌گیری بدین صورت بود که از پنج ناحیه آموزشی شهر اصفهان از روی فهرست مدارس ابتدایی موجود در گروه طرح و برنامه سازمان آموزش و پرورش استان اصفهان، 10 مدرسه ابتدایی (5 مدرسه دخترانه و 5 مدرسه پسرانه) به شیوة تصادفی از میان مدارس نواحی مذکور انتخاب شدند (از هر ناحیه آموزشی 2 مدرسه). سپس با در نظر گرفتن کلاس‌های موجود در پایه‌های اول تا پنجم، تعداد نمونه مورد بررسی به صورت تصادفی انتخاب گردید.

ضمناً با استفاده از پرسشنامه کانرز والدین، تعداد 30 نفر دانش‌آموز مبتلا به اختلال نقص‌توجه/ بیش‌فعالی انتخاب شدند تا با 30 نفر دانش‌آموز عادی (فاقد اختلال ADHD) مقایسه شوند (روایی تشخیصی).

ابزار پژوهش: در این پژوهش از ابزارهای زیر استفاده شد:

1- مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV: ویرایش جدید این مقیاس، برای ارزیابی و تشخیص اختلال نقص‌توجه/ بیش‌فعالی و اختلال نافرمانی مقابله‌ای به کار می‌رود. این مقیاس ابتدا در سال 1980 توسط سه مؤلف به نام های سوانسون نولان و پلهام[10] بر اساس DSM ساخته و با حروف اول اسامی سازندگان آزمون به نام SNAP شناخته شد. همزمان با تجدید نظر در ملاک های DSM و تدوین DSM- IV مقیاس مذکور نیز بازنویسی و در سال 2001 منتشر شد (سوانسون و همکاران 2001). این مقیاس دارای30 سؤال شامل: 10 سؤال مربوط به نقص‌توجه، 10 سؤال مربوط به بیش‌فعالی/ تکانشگری و 10 سؤال مربوط به اختلال نافرمانی مقابله‌ای است. تحقیات زیادی روایی و پایایی این مقیاس را تایید نموده اند (امسلی و همکاران، 2004؛ کایلین لامب، 2006؛ جی اسپنسر وهمکاران، 2006؛ اسمیت و همکاران، 2006 ؛ گیتا اچ لوبک و همکاران، 2007؛ نظری ام .ای و همکاران 2009؛ دل اگلنو وهمکاران، 2009. نقل از محمدی، 1389؛ داینین و فیتز ژرالد، 2010؛ عبد ای-های و همکاران، 2010؛ کربای وهمکاران، 2010؛ کوکیرت وهمکاران،2009 ؛سوانسون و همکاران، 2001 ؛سوانسون و همکاران، 2010؛ ابیکوف و همکاران، 2009؛ بوساین و همکاران، 2010؛ کیوو همکاران 2007 و کیو و همکاران، 2010) .

2- مقیاس درجه‌بندی اختلال نافرمانی مقابله‌ای (ODDRS): این مقیاس را هومرسن، موری، اوهان و جانسون[11] (2006) برای تشخیص کودکان با اختلال نافرمانی مقابله‌ای بر اساس ملاکهای DSM- IV-TR ساخته شده اند و برای کودکان 5-15 سال استفاده می‌شود. ضریب پایایی (همسانی درونی) مقیاس به روش آلفای کرونباخ 92/0 و ضریب پایانی آن به روش بازآزمایی 95/0=r در سطح 001/0 P< توسط سازندگان مقیاس گزارش شده است. این مقیاس از سوی عابدی (1387) بر روی دانش‌آموزان پایه‌های اول تا پنجم دبستان شهر اصفهان روایی سنجی و اعتباریابی شده است. عابدی (1387) ضریب پایایی (همسانی درونی) این مقیاس را به روش آلفای کرونباخ 93/0 و ضریب پایایی آن را به روش بازآزمایی 94/0 محاسبه کرده و روایی این مقیاس نیز توسط 5 نفر روان‌شناس و روان پزشک تایید شده است.

3- پرسشنامه کانرز والدین: این پرسشنامه در سال 1999 از سوی کانرز وهمکاران استاندارد شده است .فرم والدین مقیاس کانرز دارای 48 سؤال است که والدین کودک آن را تکمیل می‌کنند. کانرز و همکاران (1999) پایایی این مقیاس را 90/0 گزارش نموده‌اند. اعتبار این پرسشنامه از سوی موسسه علوم شناختی 85/0 گزارش شده است (علیزاده، 1384 ) .

پس از ترجمه مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV، ابتدا آزمون برروی والدین 30 آزمودنی دبستانی، از سوی افراد متخصص (کارشناسی ارشد روان‌شناسی) برای آزمایش مقدماتی اجرایی شد. برای اطمینان از این که اجرا کنندگان سؤال ها را درک می‌کنند وبه منظور خطای احتمالی در ترجمه، از یکی از استادان زبان انگلیسی تقاضا شد دوباره آزمون را از فارسی به انگلیسی برگرداند (back translation). دستور اجرای آزمون هم به گونه ای تهیه شد که اجرای آن دقیقاً با همان ضوابطی صورت گیرد که آزمون اصلی صورت می‌پذیرد. آزمایندگان، در این مرحله، با دقت سؤال ها و مشکلاتی را که در ضمن اجرا پیش می‌آمد، برای بررسی مجدد یادداشت می‌کردند. از نتیجة این اجرای مقدماتی و آزمایشی، برای کسب اطمینان از عدم مشکلات احتمالی در اجرا استفاده شد.در هنجاریابی اصلی نمونة مورد استفاده به صورتی انتخاب گردید که کودکان از همة طبقات اجتماعی- اقتصادی، تحصیلات والدین در تمامی سطوح، و مناطق جغرافیایی باشد. در انجام نمونه‌گیری در سطح شهر اصفهان نیز همین روش استفاده شد و ملاحظات فوق در انتخاب کودکان منظور گردید. پس از اخذ مجوز از آموزش و پرورش به دبستان‌های شهر اصفهان مراجعه شد. از میان کودکان دبستانی شهر اصفهان 500 نفر با استفاده از ضوابط از پیش تعیین شده به روش نمونه‌گیری تصادفی خوشه‌ای چند مرحله‌ای برای بررسی نهایی انتخاب شدند.

روش‌های تجزیه و تحلیل داده‌ها: در این پژوهش برای تجزیه و تحلیل داده‌ها از میانگین، انحراف معیار و روش‌های متعارف آزمون سازی (تعیین روایی، تحلیل عاملی و پایایی) استفاده شد.

 

یافته‌ها

برای بررسی روایی سازه در این پژوهش از تحلیل عاملی استفاده گردید که نتایج آن در این بخش ارائه شده است:

 

با توجه به جدول 1 آزمون KMO حجم نمونه برای تحلیل عوامل مناسب بود. مقدار این شاخص (KMO) از صفر تا یک تغییر می‌کند که 9/0 تا 1 عالی، 8/0 تا 9/0 خوب، 7/0 تا 8/0 رضایت بخش، 6/0 تا 7/0 متوسط و اگر بین 5/0 تا 6/0 باشد، حجم نمونه ناکافی است و کمتر از 5/0 غیر قابل محسوب می‌شود (سرنی وکیرز[12]، 1987؛ به نقل از مولوی، 1386). همچنین، نتایج آزمون بارتلت نشان داد که ماتریس ضرایب همبستگی متغیرها در جامعه، یک ماتریس واحد را تشکیل می‌دهد. می‌توان از تحلیل عوامل برای کشف عوامل استفاده کرد.

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول 2 نتایج مقادیر استخراج شده پس از چرخش برای عامل‌ها

عامل‌ها

مقادیر استخراج شده بعد چرخش

مقادیر ویژه

درصد واریانس

درصد تراکمی

1

37/7

57/24

57/24

2

76/2

88/7

46/32

3

57/1

09/7

55/39

 

 

 همان طور که در جدول 2 قابل مشاهده است، تحلیل عامل با چرخش ابلیمین سه عامل را به دست داد که مجموعاً 55/39 درصد از واریانس مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV را تبیین می کند.

 

 

جدول3 سؤال‌های و بارهایعاملی تشکیل‌دهندهمقیاس درجه‌بندی SNAP-IV

در سه عامل به دست آمدهبعد ازچرخش

عوامل

سوال

عامل I نقص توجه

عامل IIبیش فعالی/ تکانشگری

عامل III نافرمانی مقابله‌ای

1

45/0

 

 

2

50/0

 

 

3

49/0

 

 

4

52/0

 

 

5

57/0

 

 

6

53/0

 

 

7

63/0

 

 

8

53/0

 

 

9

61/0

 

 

10

64/0

 

 

11

 

62/0

 

12

 

57/0

 

13

 

61/0

 

14

 

54/0

 

15

 

54/0

 

16

 

44/0

 

17

 

51/0

 

18

 

42/0

 

19

 

49/0

 

20

 

59/0

 

21

 

 

60/0

22

 

 

73/0

23

 

 

59/0

24

 

 

58/0

25

 

 

27/0

26

 

 

53/0

27

 

 

58/0

28

 

 

75/0

29

 

 

59/0

30

 

 

65/0

درصد واریانس استخراج شده

57/24

46/32

55/39

 

 

همان طور که در جدول شماره 3 ملاحظه می‌گردد، بارهای عاملی سؤال‌ها در سه عامل ارائه شده است. با توجه به نتایج این جدول سؤال‌های 1 تا 10 بیشترین بار عاملی یا همبستگی را با عامل اول دارند و با توجه به محتوای این سؤال‌ها می‌توان ادعا کرد که این سؤال‌های نقص‌توجه را می‌سنجد. از سؤال 11 تا 20 هم بیشترین بار عاملی یا همبستگی را با عامل دوم دارند و با توجه به محتوای سؤال‌ها می‌توان ادعا کرد که این سؤال‌ها بیش‌فعالی را می‌سنجد. البته، قابل ذکر است که سؤال 25 با عامل دوم بار عاملی و همبستگی دارد، ولی به همان اندازه با عامل سوم نیز همبستگی دارد،که نشان دهندة این نکته است که این سؤال، سؤال خوبی نیست و به طور خالص یک چیز را نمی‌سنجد. از سؤال 21 تا 30 نیز بیشترین بار عاملی یا همبستگی را با عامل سوم دارند و با توجه به محتوای سؤال‌ها می‌توان ادعا کرد که این سؤال‌ها اختلال نافرمانی مقابله‌ای را می‌سنجد. البته، قابل ذکر است که سوال 25 با بار عاملی کمتر از 30/0 می‌تواند در مقیاس نهایی حذف گردد.

همبستگی بین عوامل نیز در جدول 4 ارائه شده است:

 

جدول 4- ضرایب همبستگی بین عوامل (نقص توجه، بیش‌فعالی/ تکانشگری و نافرمانی مقابله‌ای)

عوامل

نفص توجه

بیش فعالی / تکانشگری

نافرمانی مقابله‌ای

نفص توجه

1

 

 

بیش فعالی / تکانشگری

62/0 *

1

 

نافرمانی مقابله‌ای

49/0 *

70/0 *

1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول 4 نشان می‌دهد که بین عوامل مقیاس SNAP-IV همبستگی در سطح 05/0 P وجود دارد. همچنین، برای بررسی روایی همزمان در این پژوهش از همبستگی بین نمره‌های مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV با پرسشنامه کانرز والدین و مقیاس درجه‌بندی اختلال نافرمانی مقابله‌ای (ODDRS) استفاده گردید که نتایج آن در جداول 5 ارائه شده است:

 

 

جدول 5- ضرایب همبستگی بین نمره‌های مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV با پرسشنامه کانرز والدین

و مقیاس درجه‌بندی اختلال نافرمانی مقابله‌ای (ODDRS)

SNAP-IV مقیاس درجه بندی

پرسشنامه کانرز والدین

مقیاس درجه‌بندی اختلال نافرمانی مقابله‌ای

نقص توجه

72/0**

-

بیش فعالی/تکانشگری

76/0**

-

نافرمانی مقابله‌ای

-

73/0**

 

 

نتایج جدول 5 نشان می‌دهد بین پرسشنامه کانرز والدین و خرده مقیاس‌های نقص‌توجه و بیش‌فعالی/ تکانشگری همبستگی مثبت و معناداری وجود دارد. همچنین، بین مقیاس درجه‌بندی اختلال نافرمانی مقابله‌ای و مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV همبستگی مثبت و معناداری وجود دارد.

در جدول 6 خلاصه تحلیل واریانس چند متغیری (مانوا) تفاوت دو گروه عادی و ADHD براساس مقیاس SNAP-IV ارائه شده است.

 

 

جدول 6- خلاصه تحلیل واریانس چند متغیری (مانوا) تفاوت دو گروه عادی و ADHD براساس مقیاس SNAP-IV

منابع

مجموع مجذورات

درجه آزادی

میانگین مجذورات

سطح معناداری

مجذور اتا

توان آزمون

نقص توجه

3/82

1

3/82

001/0

88/0

100

بیش فعالی/ تکانشگری

42/76

1

42/76

001/0

76/0

98/0

نافرمانی مقابله‌ای

28/98

1

28/98

001/0

92/0

100

 

 

نتایج جدول 6 نشان می‌دهد بین دو گروه دانش‌آموزان عادی ADHD براساس مقیاس SNAP-IV تفاوت معناداری وجود دارد.

در جدول 7 خلاصه تحلیل واریانس چند متغیری (مانوار) تفاوت دو گروه پسر و دختر براساس مقیاس SNAP-IV ارائه شده است.

 

 

 

جدول 7 - خلاصه تحلیل واریانس چند متغیری (مانوار) تفاوت دو گروه پسر و دختر براساس مقیاس SNAP-IV.

منابع

مجموع مجذورات

درجه آزادی

میانگین مجذورات

سطح معناداری

مجذور اتا

توان آزمون

نقص توجه

4/92

1

4/92

12/0

12/0

059/0

بیش فعالی/ تکانشگری

22/119

1

22/119

09/0

003/0

012/0

نافرمانی مقابله‌ای

42/117

1

42/117

54/0

16/0

014/0

 

 

نتایج جدول 7 نشان می‌دهد بین دو گروه دختر و پسر براساس مقیاس SNAP-IV تفاوت معناداری وجود نداشت. برای به دست آوردن پایایی مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV از آلفای کرونباخ و ضریب بازآزمایی برای کل آزمون و زیر مقیاس‌های به دست آمده پس از تحلیل عاملی استفاده شده که در جدول 8 ارائه شده است:

 

جدول8 - ضرایب پایایی کل مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV و زیر مقیاس‌های آن

ضرایب پایایی

کل مقیاس و زیر مقیاس‌های آن

ضریب آلفای کرانباخ

ضریب بازآزمایی

نقص توجه

82/0

66/0

بیش فعالی / تکانشگری

83/0

65/0

نافرمانی مقابله‌ای

80/0

68/0

کل

89/0

69/0

 

 

در جدول 8 ضرایب پایایی (به روش آلفای کرونباخ و بازآزمایی) برای کل مقیاس و زیر مقیاس‌های آن ارائه شده است. ضرایب پایایی کل مقیاس بالای 89/0 است که نشان دهندة پایایی بالا و مناسب این مقیاس است. همچنین ضرایب پایایی برای زیر مقیاس‌ها نیز از 65/0 تا 83/0 است.

در نهایت، با توجه به نتایج ضرایب پایایی به دست آمده می‌توان نتیجه گرفت که مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV و زیر مقیاس‌های آن از پایایی کافی و مناسبی برخوردارند.

 

بحث و نتیجه گیری

نتایج پژوهش نشان داد مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV ابزاری چند بعدی و مناسب شامل نقص توجه، بیش‌فعالی/ تکانشگری و نافرمانی مقابله‌ای برای ارزیابی و تشخیص اختلال نقص‌توجه/ بیش‌فعالی و اختلال نافرمانی مقابله‌ای دانش‌آموزان دوره ابتدایی است. تحلیل عامل با چرخش ابلیمین سه عامل را به دست داد که مجموعاً 55/39 درصد از واریانس مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV را تبیین کرد.

ضرایب همبستگی به دست آمده در خصوص نمره کل با هر یک از سؤال‌ها نشان داد که سؤال‌ها با نمره کل همبستگی بالایی (از 38/0= r تا 63/0=r) داشتند، که نشان دهندة همگرایی پرسش‌های مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV در سنجش اختلال نقص‌توجه/ بیش‌فعالی و اختلال نافرمانی مقابله‌ای دانش‌آموزان دوره ابتدایی است. بنابراین مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV به خوبی می‌تواند در سه حیطة نقص توجه، بیش‌فعالی/ تکانشگری و و نافرمانی مقابله‌ای دانش‌آموزان دوره ابتدایی را مورد سنجش قرار ‌دهد. همچنین، نتایج روایی همزمان نشان داد بین پرسشنامه کانرز والدین و خرده مقیاس‌های نقص‌توجه و بیش‌فعالی/ تکانشگری همبستگی مثبت و معناداری وجود دارد و بین مقیاس درجه‌بندی اختلال نافرمانی مقابله‌ای و مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV نیز همبستگی مثبت و معناداری وجود دارد. همچنین، نتایج روایی تشخیص نشان داد مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV می‌تواند دو گروه عادی و ADHD را جدا کند.

بر اساس نتایج به دست آمده در خصوص روایی مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV، می‌توان نتیجه گرفت که این مقیاس دارای روایی نظری و سازه قوی است. همچنین، با توجه به نتایج روایی همزمان این مقیاس با پرسشنامه کانرز والدین و مقیاس درجه‌بندی اختلال نافرمانی مقابله‌ای در خصوص ارزیابی و تشخیص اختلال نقص‌توجه/ بیش‌فعالی و اختلال نافرمانی مقابله‌ای این ابزار می‌تواند برای غربال‌کردن دانش‌آموزان دارای اختلال نقص‌توجه/ بیش‌فعالی و اختلال نافرمانی مقابله‌ای دوره ابتدایی به کار گرفته شود.

یافته‌های پژوهش حاضر که نشان دهندة روایی بالای مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV است و قدرت تشخیص خوب مقیاس در تعیین و تشخیص اختلال نقص‌توجه/ بیش‌فعالی و اختلال نافرمانی مقابله‌ای دانش‌آموزان بود، با یافته‌های سوانسون و همکاران (2001)، سمرود و کلیکمن و همکاران، 1998؛ سمرود- کلیک من و همکاران، 2000. به نقل از پنک من (2005 )، دیاموند و همکاران ( 2007 ) هوشیاری (1384) شهیم و همکاران (1386) و عابدی (1387) همسوست.

نتایج بارهای عاملی که روایی سازه پرسشنامة پژوهش حاضر را تأیید می‌کند، همانند دیگر مطالعات در خصوص مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV نشان دهنده سه عامل نقص‌توجه بیش‌فعالی/ تکانشگری و نافرمانی مقابله‌ای است. مطالعات سوانسون و همکاران (2001) در خصوص مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV نشان داده که این مقیاس از سه عامل اشباع شده است، که عبارتند از: نقص توجه، بیش‌فعالی/ تکانشگری و اختلال نافرمانی مقابله‌ای. این پرسشنامه دارای روایی سازه مناسب بود. ویرایش جدید این مقیاس اختلال نقص‌توجه/ بیش‌فعالی و اختلال نافرمانی مقابله‌ای را اندازه‌گیری می کند و تشخیص می‌دهد. این مقیاس ابتدا در سال 1980 توسط سه مولف به نام‌های سوانسون نولان و پلهام بر اساس DSM ساخته و با حروف اول اسامی سازندگان آزمون به نام SNAP شناخته شد. همزمان با تجدید نظر در ملاک‌های DSM و تدوینDSM- IV مقیاس مذکور نیز بازنویسی و در سال 2001 منتشر شد (سوانسون و همکاران 2001) .

همچنین، نتایج پژوهش حاضر در خصوص سه عامل نقص‌توجه و بیش‌فعالی/ تکانشگری و نوع مرکب با پژوهش هوشیاری (1384) همسو بود. هوشیاری (1384) مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV را بر روی کودکان 7-12 سال شهر تهران برای تشخیص اختلال نقص توجه/ بیش‌فعالی هنجاریابی نموده است. در این پژوهش نیز فرم والدین و 18 سوال تشخیص اختلال نقص توجه/ بیش‌فعالی هنجاریابی گردید. یافته‌های این پژوهش نشان داد این مقیاس از سه عامل نقص‌توجه و بیش‌فعالی/ تکانشگری و نافرمانی مقابله ای تشکیل شده است. همچنین، نتایج مربوط به روایی همزمان مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV نشان داد بین پرسشنامه کانرز والدین و خرده مقیاس‌های نقص‌توجه و بیش‌فعالی/ تکانشگری همبستگی مثبت و معنادار بود. در ضمن، بین مقیاس درجه‌بندی اختلال نافرمانی مقابله‌ای و مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV نیز همبستگی مثبت و معناداری وجود داشت.

در پژوهش حاضر، ضرایب پایایی روش بازآزمایی و آلفای کرونباخ محاسبه گردید. ضریب پایایی به روش بازآزمایی به فاصله‌ی 4 تا 6 هفته در حد مناسب و بالایی به دست آمد. در این پژوهش، ضرایب پایایی بازآزمایی برای کل مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV بین 69/0 به دست آمد. همچنین، ضریب پایایی بازآزمایی مربوط به نقص‌توجه 66/0، بیش‌فعالی/تکانشگری65/0 و اختلال نافرمانی مقابله‌ای 68/0 است.

شواهد مربوط به ضرائب پایایی و همسانی درونی مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV به روش آلفای کرونباخ نیز درحد قابل قبولی بدست آمد. ضرایب پایایی به روش آلفای کرونباخ برای برای کل مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV بین 82/0 بدست آمد. همچنین، ضریب پایایی بازآزمایی مربوط به نقص‌توجه 83/0، بیش‌فعالی/ تکانشگری80/0 و اختلال نافرمانی مقابله‌ای89/0 به دست آمد.

در خصوص پایایی مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV، نتایج حاصل از پژوهش حاضر با سایر تحقیقات این حوزه نظیر سوانسون و همکاران (2001)، سمرود و کلیکمن و همکاران، 1998؛ سمرود- کلیک من و همکاران، 2000. به نقل از پنک من (2005)، دیاموند و همکاران (2007) هوشیاری (1384) شهیم و همکاران (1386)، عابدی (1387) و محمدی (1389) همسوست.

بطور کلی، در ارتباط با انتخاب مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV برای بررسی ویژگی‌های روان‌سنجی در شهر اصفهان و برتری این آزمون نسبت به آزمون‌های دیگر می‌توان به تبیین‌های زیر اشاره نمود:

1- مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV یک مقیاس با عبارات مثبت برای سنجش وارزیابی اختلال نقص‌توجه/ بیش‌فعالی و اختلال نافرمانی مقابله‌ای کودکان است.

2 - مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV برای سنجش و ارزیابی اختلال نقص‌توجه/ بیش‌فعالی و اختلال نافرمانی مقابله‌ای کودکان دوره ابتدایی است، درحالی که سایر آزمون‌ها مربوط به سنین دوره ابتدایی و بالاتر از آن است.

3- مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV تاحدود زیادی نسبت به سایر آزمون‌ها در تشخیص و ارزیابی اختلال نقص‌توجه/ بیش‌فعالی و اختلال نافرمانی مقابله‌ای بر علام و نشانه‌ها منطبق است.

4- مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV دقیقا بر معیارهای DSM- IV –Rمنطبق است.

5- در سال‌های اخیر بسیاری از تحقیقات در زمینه ADHD از مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV استفاده نموده‌اند که می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:

در مطالعه‌ای که داینین و فیتزژرالد (2010) با هدف شناسایی و ارزیابی کاستی‌های فراشناختی و نقص در کنترل رفتاری و هیجانی گروهی از کودکان تحت درمان ADHD و مقایسه این گروه با مقیاس‌های رفتاری و نقص‌توجه/ تکانشگری موجود در زمینة تشخیص این اختلال، انجام دادند، از آزمون SNAP-IV در شناسایی گروه مورد تحقیق استفاده شده است.

تحقیق دیگری نیز از سوی داینین و فیتزژرالد (2010)، انجام شده که در آن نیزبرای تشخیص کودکان ADHD از آزمون SNAP-IV استفاده شده است. هدف از این تحقیق، ارزیابی مجدد از کودکان ADHD مراجعه کرده به کلینیک روانشناسی که تحت کاردرمانی، گفتاردرمانی و فرایندهای بهبود تحصیلی قرار دارند، به منظور ارزیابی اثربخشی و بهبود خدمات ارائه شده به این کودکان، است. در پژوهش عبد ای-‌های[13] و همکاران (2010) که بر روی 25 کودک 5 تا 12 ساله مصری، مبتلا به ADHD (21 پسر و 4 دختر) انجام شد، از مقیاس‌های معلم کانرز (CTRs)، والدین کانرز (CPRs) و مقیاس SNAP-IV برای شناسایی و انتخاب این گروه آزمودنی استفاده شده است. در این تحقیق که با هدف بررسی آشفتگی‌های خواب واقعی و مصنوعی در این گروه از کودکان انجام شد، پژوهشگران به نتایج جالبی که حکایت از تأثیر اختلال ADHD بر تناوب‌های مخصوص خواب در این کودکان است دست یافتند.

کربای و همکاران (2010) به منظور بررسی ارتباط بین سطح یادگیری، رفتارها و تعاملات کودکان مبتلا به اختلالات مرتبط با رشد عصبی، مانند ADHD، اوتیسم و دیس لکسیا با سطح سلول‌های چرب غیراشباع بدن پژوهش‌های جالبی انجام دادند که در آن نیز از مقیاس SNAP-IV استفاده شده است. پژوهش‌های متعددی در این زمینه انجام شده است که در مجموع نشان می‌دهند کودکان با اختلال ADHD ممکن است سطح غلظت کمتری از اسیدهای چرب غیراشباع (PUF. As)، مخصوصاً امگا-3 در گلبول‌های قرمز و پلاسمای خون نشان ‌دهند و با مکمل‌های اسید چرب غیراشباع امگا-3 احتمالاً علایم رفتاری در این گروه کاهش خواهد یافت.

در تحقیق دیگری، کیو و همکاران (2010)، اثر ژنوتیپ a2A- آدرنوسپتور C-1291G و بدرفتاری روی علایم تکانشگری و نقص‌توجه و احتمال مداخله این ژنوتیپ با ارتباطات خانوادگی را  بررسی کردند. برای این تحقیق یک گروه 429 نفره از دانش‌آموزان 15 ساله انتخاب شدند. آنها برای ارزیابی پرخاشگری، پرتحرکی و بیش‌فعالی و بی‌توجهی، از گزارش‌های مقیاس SNAP-IV فرم معلم که از سوی معلمان مدرسه تکمیل شد، استفاده کردند. در نهایت، ارتباط معناداری بین اثر بدرفتاری و ژنوتیپ ADRA2A روی عملکردهای رفتاری مشاهده شد.

در مجموع، از میان مقیاس‌های درجه‌بندی ADHD که بر اساس DSM-IV بوده، قابل دسترسی هستند، پرسشنامة سوانسون، نولان و پلهام (SNAP-IV) که در مطالعات بسیاری استفاده شده، ابزار مناسبی برای تشخیص علایم اصلی بیش‌فعالی و بی‌توجهی کودکان در کنار علایم اختلال نافرمانی مقابله‌ای است.



[1] - Barkley

[2] - American psychiatric Association

[3] - World Healt Organization

[4] - Applegat

[5] - Kaplan & Sadock

[6] - Kazdin & Whitley

[7] - Behan & Carr

[8] - Dick,Viken & Kaprio

[9] -Swanson

[10]- Nolan & Pelham

[11]- Hommersen , Murray, Ohan&Johnson

[12]. Serny & kaiser

[13] -Abd EI- Hay

 

انجمن روانپزشکی آمریکا (2000). متن تجدیدنظر شده راهنمای تشخیصی و آماری اختلال‌های روانی (ویرایش دوم). نیکخو، محمدرضا؛ آوادیس یانس،‌هامایاک. (مترجمان، 1381). تهران: سخن، (چاپ چهارم).

شهیم س، یوسفی ف، شهاییان آ. (1386). «شیوع اختلال نقص توجه- بیش‌فعالی در کودکان دبستانی». مجله بیماریهای کودکان ایران، 17 (2 ویژه‌نامه پاییز): 211-216.

عابدی ا. (1387). اعتباریابی و روایی‌سنجی مقیاس درجه‌بندی اختلال نافرمانی مقابله‌ای (ODDRS) بر روی دانش‌آموزان دوره ابتدایی شهر اصفهان، شورای تحقیقات آموزش و پرورش استان اصفهان.

علیزاده ح. (1384). «تبیین نظری اختلال نارسایی توجه/ بیش‌فعالی: الگوی بازداری رفتاری و ماهیت خودکنترلی»، پژوهش درحیطه کودکان استثنایی 17، سال پنجم، ش 3، پاییز 1384: 323-384.

کاپلان اچ ال، سادوک بی ج. (1387). خلاصه روانپزشکی (علوم رفتاری-روانپزشکی بالینی )، ج 3، ترجمه رفیعی، حسن و رضایی، فرزین، تهران : انتشارات ارجمند، چاپ هشتم.

نامداری پ، نظری ه. (1386). «میزان شیوع اختلال‌های رفتار ایذایی در کودکان دبستانی شهر خرم‌آباد»، دانشگاه علوم‌پزشکی لرستان، فصلنامه علمی- پژوهشی یافته، دوره نهم، ش 3، مسلسل 33.

محمدی ا. (1389). هنجاریابی مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV (فرم والدین ) بر روی کودکان دوره ابتدایی شهر اصفهان، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه خوراسگان.

هوشیاری ز، زمانی رضا ل، صدرالسادات ج. (1384). «تعیین مشخصات روان‌سنجی مقیاس درجه‌بندی SNAP-IV، اجرای والدین»، توانبخشی، 8 (3، مسلسل 31): 59-65.

یوسفی ف، عرفانی ن، خیرآبادی غ، قانعی ح. 1379. «بررسی شیوع اختلال‌های سلوک و نافرمانی در دانش‌آموزان دوره راهنمایی کردستان»، فصلنامه علمی- پژوهشی‌اندیشه و رفتار، سال ششم، ش 2 و 3.

Abd EI- Hay M, Badawy A, EI- Sawy H. (2010). Pol-196- sleep characteristics in Egyptian children with attention deficit- hypeactivity disorder. European Psychiatry. 25 (1): 406.

American Pshychiatric Association. (2000). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorder (4th ed- Revised). Washington, DC: Author.

American Psychiatric Association. (2000). Diagnostic and statistical manual of mental disorder. 4th ed., text rev. Washington, DC: American Psychiatric Association.

Applegate, B, McCare, M. (1997). Validity of the age- of- onset criterion for ADHD: A report from the DSM-IV field trials. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 36, 1211-1221.

Barkley, R. A. (1997). ADHD and the nature of self- control. New York: Guilford.

Behan, J., & Carr, A. (2000). Oppositional defiant disorder. In A. Carr (Ed.) , What works for children and adolescents? A critical review of psychological, interventions with children, adolescents and their

Conners C. (1997). Conners' rating scales: revised technical manual. North Tonawanda (NY) ; Multi-Health Systems, [online]. Avalable from URL: http: //www.mhs.com [Assessed 2008 Mar 3].

Dick. M. Viken. J., Kaprio. J. (2005). Understanding the covariation among childhood Extemalizing Symptoms: Genetic and Environmental influences on Conduct Disorder, Attention Deficit Hyperactivity Disorer and oppositional Defiant Disorder Symptoms. Journal of Abnormal Child Psychology. 33 (2). 219-233.

Dineen P, Fitzgerald M. (2010). Pol-192- Executive function in routine childhood ADHD assessment. European psychiatry. 25 (1): 402.

Dineen P, Fitzgerald M. (2010). Pol-193-Developmental Comorbidity assessment in childhood ADHD. European psychiatry. 25 (1): 403.

Dirby A, Woodward A, Jackson S, Wang Y. (2010). Childrens' learning and behaviour and the association with cheek cell polyun saturated fatty acid levels. Research in Developmental Disabilities. 31 (3): 731-742.

Gillberg, C. (2003). Deficit in childhood, motor control, and perception: A brief review. Archives of childhood, 88, 904-910

Hommersen,P., Murray,C., Ohan,J., & Johnston,C. (2006) .Oppositional Defiant Disorder Rating Scale: Preliminary Evidence of Reliability and Validity. Journal of Emotional and Behavioral Disorders,14 (2) ,118-125.

Kazdin. A. E. & Whitley, MK. (2006). Comorbidity, Case Complexity, and effects of evidence- based treatment for children referred for disruptive behavior. Journal of consulting and clinical psychology, 74, 455- 467.

Kiive E, Kurridoff T, Maestv J, Harro J. (2010). Effect of a2A- adrenoceptor C-1291G genotype and maltreatment on hypeactivity and inattention in adolescents. Progress in Neuro- Psychophamacology and Biological Psychiatry. 34 (1): 219-224.

Kirby, A. Woodward, A. Juckson, S. Wang, Y. (2010). Childrens' learning and behavior and the association with cheek cell polyun saturated fatty acid levels. Research in Developmental Disabilities. 31 (3): 731-742.

Madaan V, Daughton J, Lubberstedt B. (2008). Assessing the Efficacy ot Treatments for ADHD. CNS Drugs. 22 (4): 274-290.

Multi-Health Systems Inc. [online]. Available from URL: http: // www. mhs. com [accessed (2007) Mar 25]

Nock, M. K., Kazdin, A. E., Hiripi, E., & Kessler, R. C. (2007). Lifetime prevalence. Correlates, and persistence of oppositional defiant disorder: Results from the National Comorbidity survey replication. Journal of Child Psychology an Psychiatry, 48, 703-713.

Penkman, L. (2005). Remediatioon of attention deficits in children: a focus on childhood cancer, traumatic brain injury and attention deficit disorder. Developmental Neurorehabilitation. 7: 2, 11-125.

Swanson, J,. Schuck, s,. Mann, M., ndrofoste,     N. (2001). Categorical and dimensional definitions and evaluations of symptoms of ADHD: the SNAP and SWAN ratings scales, [online]. Available from URL: http: //www.adhd.net [Accessed (2006) Dec 24].

World Health Organization (1996). International Classification of diseases (10th ed.) Geneva: Author.